article_id,source_name,source,title,description,category,url,content,published_at,date_published,language,author,url_to_image,images,video_urls
00f01ce011d661e181f1c7f5475e75fc,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,Алматы облысында жол апатынан төрт адам қаза тапты,"Алматы облысында Алматы-Көкпек-Көктал-Шонжы тас жолында болған жол апатынан төрт адам көз жұмды, деп хабарлайды Orda.kz.",dialogues,https://kaz.orda.kz/almaty-oblysynda-zhol-apatynan-tort-adam-kaza-tapty-136476/,"Алматы облысында Алматы-Көкпек-Көктал-Шонжы тас жолында болған жол апатынан төрт адам көз жұмды, деп хабарлайды Orda.kz.
Алдын-ала мәліметтер бойынша, Audi A6 жүргізушісі көлік тізгініне ие бола алмай, Nissan Cefiro-мен соқтығысқан. Екі жүргізуші мен екі жолаушы алған жарақаттарынан оқиға орнында қайтыс болды. Тағы үш жолаушы түрлі дене жарақаттарын алып, медициналық мекемеге жатқызылды.
Қылмыстық іс қозғалып, сотқа дейінгі тергеу жүргізіліп жатыр.
Айта кетейік, 7 желтоқсан күні сағат 23.10-да Алматыда жеңіл көлік пен жолаушылар автобусы соқтығысты.",2025-12-09T12:00:08+05:00,2025-12-09T12:00:08+05:00,kk,Альфия Адамбек,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/4e54a5be-83fe-4d22-992f-d3e857d0c75c.jpg,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/4e54a5be-83fe-4d22-992f-d3e857d0c75c.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/4e54a5be-83fe-4d22-992f-d3e857d0c75c.webp,
4513e9b6abcd262890d817f798408adc,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,«Анам сатып жіберді»: құлдықта болған малшы мен баласының ауыр тағдыры,"Жамбыл облысында ер адам 14 жыл құлдықта болған. Қожайыны малшының баласын балалар үйіне өткізіп жіберген, деп хабарлайды Orda.kz «Көреміз» бағдарламасына сілтеме жасап.",dialogues,https://kaz.orda.kz/anam-satyp-zhiberdi-kuldykta-bolgan-malshy-men-balasynyn-auyr-tagdyry-127612/,"Жамбыл облысында ер адам 14 жыл құлдықта болған. Қожайыны малшының баласын балалар үйіне өткізіп жіберген, деп хабарлайды Orda.kz «Көреміз» бағдарламасына сілтеме жасап.
Рая Алтынбекқызы күйеуінің інісі құлдықта болғанын айтты. Әжімұрат Жанболатов 14 жылдан кейін Байзақ ауданынан табылды. Мектеп оқымаған, хат танымайтын азамат жылдар бойы қожайынынан қорлық көрген.
Рая Алтынбекқызы 6 жасар баланың қайда екенін білмей отыр. Айтуынша оны балалар үйіне өткізіп жіберген.
Студияға Әжімұрат Жанболатов та келді. Ол жылдар бойы қой баққанын алға тартты. Тіпті қожалық иесі күніне бір мезгіл ғана тамақ береді екен. Бастығының ұрғанын, жағасына жармасқанын да айтты.
Әжімұрат Жанболатов үйінен жанына ұлын ертіп кеткен. Бірақ сол бала із-түзсіз жоғалған.
Ал Манатбек Әжімұратқа баламдай қарадым деп отыр. Ол малшының баласын ешқашан көрмегенін айтты.
Әжімұрат Жанболатов қой бақса, оның 6 жасар баласы сиыр соңына түскен. Кейін Әжімұрат баласын оқыту үшін қожалық иесіне өтініш жасайды. Манатбек баланы оқуға алып кеткен. Әкесі содан кейін ұлын көрмепті. 2006 жылғы Бауыржанды Манатбек балалар үйіне өткізген болып шықты. Кейін бала Жуалы білім орталығына орналасқан. Артынша туыстарына қайта барған. Бауыржан жылдар өте анасымен қауышқан. Бірақ анасы балаға немқұрайлы қараған. Тіпті анасының өзімен кеткен баланы да жоғалтып алғаны белгілі болды.
«Көреміз» редакциясы баланы тапты. Бауыржан қазір 18 жаста. Өз білімімен оқуға түскені белгілі болды. Студияда ол ата-анасын көріп, көзіне жас алды. Ол жас кезінде қожалық иесінен қорлық көргенін, оның қамшымен ұрғанын айтты.
Ол бағдарламада «анам мені сатып жіберді» деп сұмдық ақпараттың бетін ашты.",2024-10-11T11:30:53+05:00,2024-10-11T11:30:53+05:00,kk,Альфия Адамбек,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-10/sizes/1440x810/b03f1905-4004-433d-b26d-329e0ccd99ca.jpg,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-10/sizes/1440x810/b03f1905-4004-433d-b26d-329e0ccd99ca.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-10/sizes/1440x810/b03f1905-4004-433d-b26d-329e0ccd99ca.webp,
0553b18020486b5abfd52cd5c51aa8b4,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,Астанада 5 жасар баланы пышақтаған жасөспірімнің диагнозы маманның күмәнін тудырды,"Психиатриялық диагнозы бар жасөспірім неліктен агрессияға бой алдырып, лифт ішінде балаға шабуыл жасады ? Мұндай оқиғалардың алдын алу үшін психикалық ауытқуы бар балалар мен жастарға қандай көмек ұйымдастыру қажет және бұл үшін кім жауапты екенін Orda.kz  осы саланың мамандарынан сұрастырды.",dialogues,https://kaz.orda.kz/astanada-5-zhasar-balany-pyshaktagan-zhasospirimnin-diagnozy-mamannyn-kymanin-tudyrdy-130689/,"Психиатриялық диагнозы бар жасөспірім неліктен агрессияға бой алдырып, лифт ішінде балаға шабуыл жасады ? Мұндай оқиғалардың алдын алу үшін психикалық ауытқуы бар балалар мен жастарға қандай көмек ұйымдастыру қажет және бұл үшін кім жауапты екенін Orda.kz  осы саланың мамандарынан сұрастырды.
Астанада болған жантүршігерлік жағдай көпшілікті алаңдатып қойды. 2010 жылы туған жасөспірім тұрғын үйлердің біріндегі лифт ішінде 5 жасар балаға пышақпен шабуыл жасап, оның бетін жарақаттаған. Тұрғындардың айтуынша, оқиға қаланың оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан Е-15 көшесіндегі үйде болды.
Жараланған балаға №2 көпсалалы қалалық балалар ауруханасының жақ-бет хирургиясы бөлімінде шұғыл түрде ота жасады. Қазіргі таңда оның жағдайы тұрақты ауыр деп бағалануда.
Шабуыл жасаған жасөспірім ұсталды, ол психоневрологиялық диспансерде есепте тұрған кәмелетке толмаған бала. Қазір бұл іс бойынша қылмыстық тергеу жүргізілуде.
Сонымен қатар, жасөспірімнің заңды өкілдері Әкімшілік құқықбұзушылық туралы кодекстің 127-бабы бойынша жауапкершілікке тартылды. Бұл бап ата-аналар мен заңды өкілдердің балаларды тәрбиелеу, оқыту, олардың құқықтары мен мүдделерін қорғау, сондай-ақ қауіпсіздігін қамтамасыз ету міндеттерін орындамауына қатысты. Баптың үшінші бөлігі ата-аналық міндеттердің орындалмауы салдарынан баланың қылмыс жасаған жағдайларын қарастырады. Бұл бойынша жаза – 20 АЕК көлемінде айыппұл немесе 10 тәулікке дейін әкімшілік қамауға алу. Шешімді сот шығарады.
Кәмелетке толмаған балаға қатысты қылмыстық іс, болжам бойынша, суық қаруды қолдану арқылы жасалған бұзақылық бабы (293-бабы, 3-бөлімі) бойынша қаралады. Егер жасөспірімнің ақыл-есі дұрыс деп танылса, оған 5 жылдан 7 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалуы мүмкін.
Лифттегі оқиғаға қатысты заңдық жауапкершілік мәселесін адвокат Саида Сүлейменова Facebook-тегі жазбасында жан-жақты түсіндірді.
Оның пікірінше, бірнеше маңызды аспектіні қарастыру қажет:
1. Айыпталушының жауапкершілігі
Егер айыпталушы кәмелетке толмаған және «шизофрения» диагнозымен Психикалық денсаулық орталығында есепте тұрған болса, бірақ белгілі бір себептермен тиісті бақылаудан шығарылған болса, онда келесі мәселелерді анықтау қажет:
2. Кәмелетке толмаған айыпталушының ата-анасының жауапкершілігі
Бұл әрекеттер ҚК-нің 140-бабына, яғни «Кәмелетке толмаған баланы тәрбиелеу жөніндегі міндеттерді орындамауға» сәйкес қарастырылуы мүмкін.
3. Психикалық денсаулық орталығының жауапкершілігі
Осындай жағдайлар анықталса, медицина қызметкерлері жауапкершілікке тартылуы мүмкін.
4. Жәбірленуші баланың ата-анасының әрекеттері
Зардап шеккен баланың ата-анасына келесі қадамдарды жасау қажет.
Оқиғадан кейін көптеген адамдар, көпшіліктің санасында келесі сұрақтар туындады: - Неліктен психикасы тұрақсыз жасөспірім қалада пышақпен еркін жүріп, лифтте балаларға шабуыл жасайды? - Ол неге оқшауланбаған, неге психиатриялық клиникаға жатқызылмаған?
Осы сұрақтарға жауаптардың бірін «Қорғау» қорының жетекшісі, зорлық-зомбылықтан зардап шеккен әйелдер мен балаларға арналған дағдарыс орталықтары желісінің негізін қалаушы Анна Рыльдің Facebook-тегі жазбасынан таптық.
Анна Рыль өз жұмысында психикалық тұрақсыз адамдармен жиі бетпе-бет келгенін айтады – олардың арасында зорлық-зомбылық құрбандары да, оны жасаушылар да болған. Сондай-ақ, психологиялық және физикалық зорлық-зомбылық орын алған отбасыларда өскен балалар арасында да мұндай жәйттар жиі кездеседі.
Сарапшының айтуынша, Қазақстанда психиатриялық көмек алу белгілі бір кедергілерге тап болады.
Өз кезегінде, жасөспірімдер арасында психоневрологиялық диагнозы бар балалармен көп жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан педагог-психолог Күлдрайхан Жүнісбекова Қазақстанда мұндай пациенттерге көмектесетін инфрақұрылым бар деп есептейді. Алайда, мемлекеттік органдар, ҮЕҰ және білім беру ұйымдары арасында үйлесімділік жоқ екенін айтты.
Егер жасөспірім бұрыннан психикалық ауытқулар белгілерін көрсетіп, өзіне жарақат салса, өзгелерге шабуылдаса немесе агрессия танытса, онда оны оқшаулауға негіз болушы еді. Бірақ, шамасы, ондай жағдайлар болмаған.
Еске сала кетейік, кәмелетке толмаған жасөспірім 11 ақпанда лифт ішінде бес жасар балаға шабуыл жасады. Кейінірек белгілі болғандай, бұл жасөспірім бұған дейін лифт ішінде кішкентай қызға да тиіскен, оны қорқытқан, кетуіне мүмкіндік бермеген, тіпті пышақ шығарған. Алайда біреу оны үркітіп жіберіп аман қалыпты.",2025-02-13T12:17:48+05:00,2025-02-13T12:17:48+05:00,kk,Перизат Жарылқасын,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-02/sizes/1440x810/lllyl.webp,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-02/rpvrvp.webp;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-02/sizes/1440x810/lllyl.webp,
647f2ba6059cf27dd09ddbb8b887a9b4,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,«Астанаға жаяу барамын»: Қаңтар құрбанының жесірін біреулер кері қайтарды,"Алматы тұрғыны Шапағат Қадырова – 2022 жылғы Қаңтар оқиғасы кезінде оқ тиіп қаза болған Әкімжан Бектұрғанның жесірі. 8 желтоқсанда әділдік талап ету үшін Алматыдан Астанаға жаяу жолға шыққанын айтқан. Алайда жолда біреулер көлікке отырғызып оны Алматыға қайта әкеліп тастады, деп хабарлайды Orda.kz.",dialogues,https://kaz.orda.kz/astanaga-zhajau-baramyn-kantar-kurbanynyn-zhesirin-bireuler-keri-kajtardy-136472/,"Алматы тұрғыны Шапағат Қадырова – 2022 жылғы Қаңтар оқиғасы кезінде оқ тиіп қаза болған Әкімжан Бектұрғанның жесірі. 8 желтоқсанда әділдік талап ету үшін Алматыдан Астанаға жаяу жолға шыққанын айтқан. Алайда жолда біреулер көлікке отырғызып оны Алматыға қайта әкеліп тастады, деп хабарлайды Orda.kz.
Ол Qazaq Times тілшісіне берген сұхбатында төрт жылдан бері күйеуін атқан адамды анықтай алмай жүргенін, барлық мемлекеттік органдардың есігін тоздырғанын айтты.
Жолға қаражаты болмағандықтан, Астанаға жаяу шыққан Қадырованы тасжолда жолай кезіккен бір жүргізуші көлігіне отырғызған. Алайда ол әйелді қайтадан Алматыға алып кеткен.
Шапағат Қадырова «Астанаға енді автобуспен барамын» деген еді. Бірақ сейсенбі күні кешке оған Алматы қаласы әкімдігі хабарласып, шағымы бойынша сөйлесуге шақырған.
Ол енді қала әкімдігі қандай жауап беретініне мән бергісі келетінін айтты.",2025-12-09T11:30:13+05:00,2025-12-09T11:30:13+05:00,kk,Дидар Қайрат,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/inshot_20251209_101112121.jpg,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/inshot_20251209_101112121.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/inshot_20251209_101112121.webp,
6b9ef9c275721932599dc30f1a45b2fd,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,Атырауда Яна Легкодимованың ісін ашқан тергеушіге жаңа атақ берілді,"Атырауда Яна Легкодимова ісін ашқан тергеушіге мерзімінен бұрын майор атағы берілді, деп хабарлайды Оrda.kz. Атырауда Яна Легкодимова ісін ашуға үлес қосқан тергеуші Темирхан Хажмуратовқа мерзімінен",dialogues,https://kaz.orda.kz/atyrauda-jana-legkodimovanyn-isin-ashkan-tergeushige-zhana-atak-berildi-136461/,"Атырауда Яна Легкодимова ісін ашқан тергеушіге мерзімінен бұрын майор атағы берілді, деп хабарлайды Оrda.kz.
Атырауда Яна Легкодимова ісін ашуға үлес қосқан тергеуші Темірхан Қажымұратовқа мерзімінен бұрын майор атағы берілді. Темірхан Қажымұратов ерекше ауыр қылмыс істеріндегі дәл және мұқият жүргізілген жұмысы үшін марапатталды. Тергеушілер сот камераларынан жүздеген жазбаны зерттеп, ауқымды іздеу жұмыстарын жүргізіп, екі күдіктіні анықтап, қылмысты толық ашқан.
Бұл жағдай тергеу жұмысындағы үздік нәтижелер мен дәлелдерге сүйенген жүйелі жұмыстың арқасында оң шешімін тапты.
Еске сала кетсек, Яна Легкодимованы қасақана өлтіріп, мәйітін Жайыққа тастаған жаншошырлық қылмысы бүкіл Қазақстанды дүр сілкіндірген болатын. Қыздың мәйіті табылмай, ақыр соңында сүйегі ғана табылған болатын. Қылмыскерлер өмір бойына сотталды.",2025-12-08T15:01:21+05:00,2025-12-08T15:01:21+05:00,kk,Жәукен Әсем,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/7e23855b738456efd04403c24f58075d.jpg,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/7e23855b738456efd04403c24f58075d.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/7e23855b738456efd04403c24f58075d.webp,
93ff7cc029b4b6ae26457d5567b5c633,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,Бала өртеген 16 жастағы жасөспірімге сот үкім шығарды,"16 жастағы жасөспірім 14 жастағы ұл баланы өртегені үшін Қарағандыда сот үкім шығарды, деп хабарлайды Orda.kz. Ол ҚР Қылмыстық кодексінің 107-бабының 2-бөлігімен — «Кәмелетке толмаған адамға",dialogues,https://kaz.orda.kz/bala-ortegen-16-zhastagy-zhasospirimge-sot-ykim-shygardy-136455/,"Қарағандыда  14 жастағы ұл баланы өртегені үшін 16 жастағы жасөспірімге сот үкім шығарды, деп хабарлайды Orda.kz.
Ол ҚР Қылмыстық кодексінің 107-бабы 2-бөлігі бойынша, яғни «кәмелетке толмаған адамға денсаулыққа орташа ауырлықтағы зиян келтіру» айыбы бойынша кінәлі деп танылды. Сот оған бір жарым жыл бостандығын шектеу және қосымша бір жыл пробациялық бақылау белгіледі.
Іс материалдарына қарағанда, былтыр 17 қыркүйекте Шашубай ауылында 16 жастағы жасөспірім 14 жастағы Нұрсұлтанға сіріңкені тұтандырып лақтырған. Оқиғаға дейін Нұрсұлтанның шалбарына бензин төгіліп қалған. Тергеу дерегі бойынша, олар бұған дейін бірге ойнап жүрген. Ересек жасөспірім одан бензин үшін 4 500 теңге төлеуді талап еткен. Төлемеген соң, сіріңке лақтырып, баланың киімін отқа орап жіберген.
Киім лезде тұтанып, күйген мата теріге жабысып қалған. От қойған жасөспірім жедел жәрдем шақырмаған, ересектерге хабарламаған. Керісінше, ескі шалбар әкеліп, күйікке басуды бұйырып, оқиғаны жасыруға тырысқан.
Ата-аналар полицияға жүгінген. Бірақ тергеуші істі бастапқыда «қылмыс құрамының болмауына» байланысты тоқтатқан. Адвокаттың араласуынан кейін ғана іс қайта қаралып, сотқа жетті.",2025-12-08T17:20:09+05:00,2025-12-08T17:20:09+05:00,kk,Жәукен Әсем,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/5309780665920327534.jpg,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/5309780665920327534.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/5309780665920327534.webp,
55adee048b549197bcc486a66efedb05,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,"Бомба жайлы хабардан соң, Алматыдағы MEGA-дан халық үдере сыртқа шықты","9 желтоқсан күні таңертең Алматыдағы MEGA сауда орталығының келушілерін шұғыл түрде сыртқа шығара бастады. Алғашында жұрт оқу-жаттығу шығар деп ойлады. Дегенмен полицияға «жарылғыш зат» жайлы ақпарат түскен, деп хабарлайды Orda.kz.",dialogues,https://kaz.orda.kz/bomba-zhajly-habardan-son-almatydagy-mega-dan-halyk-ydere-syrtka-shykty-136473/,"9 желтоқсан күні таңертең Алматыдағы MEGA сауда орталығының келушілерін шұғыл түрде сыртқа шығарды. Алғашында жұрт оқу-жаттығу шығар деп ойлады. Дегенмен полицияға «жарылғыш зат» жайлы ақпарат түскен. Алайда ғимарат аумағынан жарылғыш зат табылмады, деп хабарлайды Orda.kz.
Өйткені біраз уақыттан кейін орталықтың ресми Instagram парақшасында мынадай хабарлама пайда болды:
Біз Алматы қалалық полиция департаментіне хабарластық.
Артынша жарылғыш зат табылмағанын айтты. Енді олар жалған ақпарат айтып, телефон шалған адамды анықтап жатыр.
Orda.kz тілшісі оқиға орнында істің мән-жайын анықтап жатыр. Қазір жалға алушы қызметкерлерге ғимаратқа кіруге рұқсат етті.",2025-12-09T10:41:30+05:00,2025-12-09T10:41:30+05:00,kk,Дидар Қайрат,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/img_20251209_104623_281.jpg,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/img_20251209_104629_456.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/img_20251209_104630_015.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/img_20251209_104623_281.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/img_20251209_104623_281.webp,
631167f2458bb6102da37dc236fccfda,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,Пікірлер,22.12.2020 жылы берілген №KZ05VPY00030397 мерзімді баспасөз басылым және ақпараттық агенттік тіркеу туралы куәлік.,dialogues,https://kaz.orda.kz/comments-2/,22.12.2020 жылы берілген №KZ05VPY00030397 мерзімді баспасөз басылым және ақпараттық агенттік тіркеу туралы куәлік.,Кеше 18:00,Кеше 18:00,kk,Редакция,,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-11/sizes/720x405/1762844030_1762415452_photo_2025-11-05_12-31-51.webp;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-11/sizes/720x405/1762945118_kompani-erg-kopija.webp;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-11/sizes/720x405/1763114819_1762971681_kz8_3960_2.webp;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-11/sizes/720x405/1763451002_sadyr_zhaparov-1440x810.webp;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-11/sizes/720x405/1764067282_klzh_kazakhmus-2.webp;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-11/sizes/720x405/1764315265_photo_474524_jpeg.webp;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-11/sizes/720x405/2024_02_19_snimok-ekrana-2024-02-19-230959.webp;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-11/sizes/720x405/589089725_25220460914261954_9052016010856491308_n.webp;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-11/sizes/720x405/c548438c-5026-4c07-b6f3-7a0197883e8f.webp;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-11/sizes/720x405/zhasandy-intellekt-696x464.webp;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/720x405/1765203600_chatgpt-image-8-dek_-2025-g_-14_42_07.webp;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/720x405/_gluster_2022_4_22_4c7603ea724f32a7f723e4847740e888_1280x720.webp,
9e8568aff07ba66e3d96cba22518bce8,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,Димаш Құдайберген БҰҰ-ның ізгілік елшісі болып тағайындалды,"8 желтоқсанда Женевада өткен Халықаралық көші-қон ұйымының жыл сайынғы жиынында қазақстандық әнші Димаш Құдайберген БҰҰ-ның жаһандық ізгілік елшісі атанды, деп хабарлайды Orda.kz.",dialogues,https://kaz.orda.kz/dimash-kudajbergen-buu-nyn-izgilik-elshisi-bolyp-tagajyndaldy-136470/,"8 желтоқсанда Женевада өткен Халықаралық көші-қон ұйымының жыл сайынғы жиынында қазақстандық әнші Димаш Құдайберген БҰҰ-ның жаһандық ізгілік елшісі атанды, деп хабарлайды Orda.kz.
Димаш Құдайбергеннің ресми сайтында бұл тағайындау ынтымақтастықтың жалғасы болғаны айтылды. 2024 жылы Димаш осы ұйымның аймақтық елшісі болып, мигранттар мәселесін көтеріп, олардың қоғамға бейімделуіне көмектескен. Қайырымдылық жобаларына да үнемі қатысып отырған.
ХКҰ-ның айтуынша, 2025 жылы әнші ұйыммен бірге көптеген жұмыстарды бастап, бірнеше маңызды шараларға атсалысқан. Рамазан айында өткен арнайы жиынға қатысып, бүкіл тыңдармандарына мейірім мен жанашырлық туралы үндеу жолдады. Сонымен қатар адам саудасына қарсы күрестің маңызын және қауіп-қатерге тап болған адамдарды қорғау қажеттігін қоғамға қайта еске салды.
Әлемдік Stranger туры барысында Димаш концерттерінде бірлік пен қамқорлық идеясын дәріптеп, көрермендерді ХКҰ-ның гуманитарлық жұмысына қолдау көрсетуге шақырды. Бұл концерттер арқылы ол 100 мыңнан астам адамға үн қатты, ұйымның жұмысы туралы ақпараттың таралуына ықпал етті.
Айта кетейік, ҚазТАГ агенттігінің басшыларына қарсы қылмыстық іс қозғалғаны туралы жазғанбыз. Ал 1 желтоқсан күні «Орда» редакциясының бас редакторы Гүлнәр Бажкенованы үйқамаққа қамап, пәтері мен кеңселеріне тінту жүргізілді. Қазіргі жүйенің еркін адамдарды қамап, бұғауда ұстауы жалпы қоғамды қалай құлдырататыны жайлы материалымыздан оқыңыз.",2025-12-09T11:00:43+05:00,2025-12-09T11:00:43+05:00,kk,Дидар Қайрат,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/img_20251209_094451_204.jpg,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/img_20251209_094451_204.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/img_20251209_094451_204.webp,
3e1a9f2466ebc8da9a068dee9b55a23e,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,"Досым Сәтпаев: Кедейлік, АЭС және орындалмаған уәделер",Белгілі саясаттанушы Досым Сәтпаев еліміздегі саяси және әлеуметтік-экономикалық ахуалға терең талдау жасады.,dialogues,https://kaz.orda.kz/dosym-satpaev-kedejlik-ajes-zhane-oryndalmagan-uadeler-127028/,"Белгілі саясаттанушы Досым Сәтпаев еліміздегі саяси және әлеуметтік-экономикалық ахуалға терең талдау жасады. Жыл сайынғы жолдаудың жыры, несиеге батқан халық пен ұлттық қорға қол жайып отырған үкіметтегілер және экономикалық тұрақсыздық жағдайында АЭС-ті салу мемлекетті қандай тәуекелдерге әкелетінін Orda.kz тілшісімен сұхбатта бөлісті.
Саясаттанушы өзге де индульгенция мен тәубесіне келіп бостандығын мемлекеттен сатып алғандар мен «жаңа» және «ескі» Қазақстан шенеуніктерінің шетелдегі зәулім үйлері мен активтері жайлы да сөз қозғады.
— Досым мырза, соңғы уақытта қоғамда резонанс туғызған саяси әрі әлеуметтік мәселелер жетерлік. Сұхбатымыздың әлқиссасын жолдаудан бастасақ. Жалпы сіздің жыл сайынғы жолдауға деген көзқарасыңызды білеміз, дегенімен, биыл былтырғыға қарағанда іліп алар өзгешелік таптыңыз ба?
Мәселе жолдаудың мазмұнында емес. Шыны керек, жолдау биыл да құлаққа жауыр болып, жыл сайынғы сағызша созылған тақырыптардың төңірегінде тапталып қалды . Халықтың табысын арттыру, орта тапты нығайту, моноқалаларды қолдау, инвестициялық ахуалды жақсарту, бюджеттің қаражатын тиімді пайдалану мәселелерінен арыға аса алмады. Сол 30 жылғы «жырдың» жалғасы десек те болады . Жолдауға келгенде басты мәселе ол бұрынғы айтылған мәселелердің орындалмай қадағалаусыз қаз қалпында қалып, қайтадан жаңа парақтан жолдауды жаңғырта беру.
Мұның ешқандай нәтиже әкелмейтінін қарапайым халық баяғыда түсініп алды.Тағы бір мәселе жолдаудың нақты адресатының жоқтығы. Қоғам мұндай біржақты коммуникация түрін әлдеқашан қабылдауды қойды. Еш қызық емес.
Ал мемлекеттік аппарат қағазбастылық аясында жолдаудан жолдауға дейін өмір сүріп келеді. Олар үшін нәтиже аса маңызды емес. Барлық деңгейдегі шенеуніктер үшін бұл күнделікті қайталанатын іс ғана. Ең бастысы есеп беріп үлгерсе болды. Осылайша, қазіргі жағдайда жыл сайынғы жолдау – бұл  билік пен халық арасындағы жалған байланыс орнату. Негізі жолдауда мемлекеттің негізгі даму стратегияларын анықтаса да жеткілікті. Ең бастысы уақыт пен қаржы босқа кетпеуі үшін президент мемлекеттік аппарат жұмысын қатаң бақылауы қажет.
— Осы соңғы айтылған ойыңызды орындауға Тоқаевқа не кедергі?
Менің ойымша бұған келгенде Тоқаевтың 3 басты мәселесі бар. Біріншіден, тұралап қалған әрі бұрынғы шешілмеген мәселелерге жаңасының келіп қосылуы мен уақыттың тапшылығы. Алысқа көз жүгіртпей-ақ, Екібастұздағы ЖЭО-ның жырын мысал ретінде келтірсек болады. Енді осы сынды осал аймақтарға тағы да басқа мәселелердің келіп қосылуы ауыр соққы болары айтпаса да түсінікті. Екіншіден, реформаторлардың жетіспеушілігі. «Ұжымдық Назарбаев» ешқайда кеткен жоқ екенін ұмытпайық . Үшіншіден, шынайы «Жаңа бағыттың» жоқтығы, өйткені «Жаңа» немесе «Әділетті» Қазақстан – бұл реформа емес . Ашығын айтқанда бұл жай ғана саяси технологиялық қадам. Оны қазіргі мемлекеттік аппараттағы ұжым  жағдайында іске асыру мүмкін емес.
Премьер-министр мен үкіметте мемлекеттік құрылымдардың жұмысын бағалайтын маңызды құрал болып саналатын әрі елдегі нақты жағдайды көрсететін сенімді мемлекеттік статистика жоқ. Нақты статистикалық мәліметтердің болмауы, бұрынғыдай, түрлі салаларда дұрыс емес басқарушылық шешімдер қабылдауға негіз болады. Бұл ерте ме, кеш пе, жаңа «әлеуметтік жарылыстарға» әкеледі.
Үкімет – бұл айсбергтің тек ұшы ғана , өйткені түрлі экономикалық бағдарламаларды жүзеге асырудағы үлкен олқылықтар дәстүрлі түрде өңірлерде әлі күнге жалғасып келеді. Оның ішінде әкімдердің тиімсіз жұмысының салдарынан екендігі тағы бар. Бұл дегеніміз Назарбаев «дәуіріндегідей» орталықта қабылданған шешімдер өңірлерде нашар орындалады деген сөз. Қысқаша қайырар болсақ, бұл басқару жүйесіндегі вертикальдің бұрмалануын көрсетеді.
— Ал енді осындай мемлекеттік басқару тәсілінде елдегі экономика жағы қалай бағыт алады деп ойласыз?
Мұндай басқару тәсілінде ресми түрде жарияланған мақсат – алдағы бес жылда ЖІӨ өсімін 2029 жылға қарай 450 миллиард долларға немесе 6-7% деңгейінде қамтамасыз ету іс жүзінде жүзеге асырылмайтындығын көрсетеді. Ал үкімет бүкіл мемлекеттік аппарат бұл көрсеткіштерге сәйкес цифрлық мәліметтерді жасанды түрде сәйкестендіру үшін айды аспаннан біра-ақ шығару да әбден мүмкін. Мысалы, кейбір сарапшылар Қазақстан экономикасы 2023 жылмен салыстырғанда айтарлықтай баяулағанын, ал 2024 жылдың алғашқы алты айындағы өсім небәрі 3%-дан сәл ғана асқанын атап өтті.
Айтпақшы, дүниежүзілік банк өзінің соңғы шолуында 2012-2022 жылдар аралығын Қазақстан экономикасы үшін «жоғалған 10 жылдық» деп атады. Себебі осы кезеңде өндіріс өнімділігінің өсімі жылына 4,5%-дан 0,9%-ға дейін баяулады . Сондықтан, мемлекеттік басқару сапасын арттырмай және шенеуніктердің экономикадағы рөлін азайтпайтын болсақ, тағы бір «10 жылдықты жоғалтып» алуымыз мүмкін деген қауіп бар.
— Осы тұрғыда жолдауда халықтың қарыз бен несиеге әбден батқандығы айтылды. Халықтың табысын арттыру қажеттілігі де сөз болды. Сіз айтқан көрсеткіштерге сенсек, бұл мүмкін еместей көрінеді?
Өйткені елде кедейлік деңгейі өсуде. Қазақстанда ресми түрде белгіленген кедейлік деңгейі әлі күнге дейін халықаралық стандарттардан әлдеқайда төмен . Шенеуніктердің пікірінше, кедей болып тек ай сайынғы табысы ең төменгі күнкөріс деңгейінен, яғни 49 500 теңгеден төмен адам ғана саналады.
Сонымен қатар, дүниежүзілік банк Қазақстандағы кедейлік шегін айына 205 АҚШ долларынан сәл жоғары деп белгіледі. Бұл дегеніміз, билік өздерінің мұнтаздай статистикасын бұзбау үшін қайтадан кедейлік деңгейіне қатысты цифрларды «сызып отыр» деген сөз. Өз кезегінде, жуырда жүргізілген талдауға сәйкес, Қазақстан тұрғындарының шамамен 50%-ы ай сайынғы табысы ең төменгі жалақыдан, яғни 85 мың теңгеден аспайтын қаражатқа өмір сүреді. Жолдауда инфляцияны 2,5 есе төмендету туралы да айтылды. Алайда бұрын азық-түлік себеті азаматтардың табысының 50%-ын құраса, қазір адамдар табысының 70%-ға дейінін азық-түлікке жұмсайды . Энгель коэффициентіне сәйкес, егер адамдар табысының 60%-дан астамын азық-түлікке жұмсаса, онда бұл ел кедей дегенді білдіреді.
Осы орайда айта кетейін, 2023 жылы Қазақстан тұрақты даму мақсаттары рейтингінде 2020 жылғы деңгейге қайта түсіп, 166 елдің ішінде 66-орынды иеленді. Бұл рейтингтегі төмендеудің негізгі себебі – әлеуметтік теңсіздік пен кедейлер санының өсуі. Осының бәрі бюджет тапшылығының өсуі мен ұлттық қор табыстарының төмендеуі аясында болып жатыр. Мысалы, сарапшылардың бағалауы бойынша, 2023 жылы мұнай-газ компанияларынан түскен тікелей салықтар ұлттық қорға түскен 2022 жылмен салыстырғанда 29%-ға төмендеді . Сонымен қатар, ұлттық қордан бюджетке 3 жыл ішінде болжам бойынша, 6 триллион теңге көлемінде трансферттер бөлінеді.
Жақында белгілі экономист Алмас Чукин 2024 жылдың бірінші жарты жылдығындағы «Бюджеттің орындалуы туралы қысқаша жазбаны» талдап, табыс жоспары 6,9 триллион теңгені құрағанымен, небары 5,6 триллион теңге жиналғанын анықтады. Сонымен қатар, шығыстар 10,7 триллион теңгеге жетіп, бюджет тапшылығы шамамен 50%-ға тең болды.
Бұл Ұлттық даму жоспарының мақсаттарына сәйкес келмейді. 2029 жылға дейін бюджет тапшылығын ЖІӨ-нің 2,1%-на дейін қысқарту және салық түсімдерін 22,7%-ға дейін арттыру жоспарланған болатын. 2029 жылы Қасым-Жомарт Тоқаевтың жеті жылдық президенттік мерзімі аяқталуы керек, егер ол конституциялық өзгерістер арқылы бұл мерзімді ұзартпаса. Алайда қазіргі таңда бюджет тапшылығының өсуі президент пен оның командасына үлкен қиындық туғызып отыр, себебі олар әлеуметтік шиеленісті төмендету үшін әлеуметтік шығындарды арттыруды көздеп отыр, бірақ табыс азайып келеді .
— Соңғы уақытта индульгенциямен тәубесіне келіп, мемлекеттің өз ақшасына шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды сатып алғандарға қоғам болып куәгер болдық. Алдағы уақытта бұл үрдіс жалғасын табады ма?
Кімді шартты түрде мерзімінен бұрын босату, кімді түрмеде отырғызу, ал кімді босатуға болатынына қатысты қосарлы стандарттардың қалыптасқынан байқадық. Бұл екі түрлі стандарттар Назарбаев кезінде қалыптасқан болатын, қазір де айтарлықтай өзгерген жоқ. Саяси баптар бойынша сотталғандарды толық мерзімге отырғызады, өйткені олар жария түрде өкінбейді. Себебі олардың кешірім сұрайтындай себептері жоқ.
Арон Атабекті де түрмеден тек науқас болып, қайтыс боларының алдында шығарды . Бұл бір биліктің кенеттен гуманизм немесе мейірімділікті сезіне қалғандарынан емес. Билік оның түрмеде қайтыс болуынан қорықты. Өйткені бұл олардың беделіне нұқсан келтіреді деп сескенді. Ал жемқорлық қылмыстары үшін айыпталғандар түрмеде ұзақ отырмайды . Себебі биліктің логикасы бойынша, қауіп төндіретіндер — ұрлық жасағандар емес, оппозициялық қызметпен айналысқандар. Ал жемқорлар мен мемлекет мүлкін талан-таражға салғандар биліктегілерге менталитет жағынан жақын.
Тіпті қазір олар өз «индульгенциясын» ойлап тапқан. Оларды миллиардтарды ұрлағанын мойындатқан соң, билік тек қаржылық «липосакциядан» өтіп, тәубеге келіп, индульгенция сатып алуды сұрайды. Осылайша, олар аздап «арықтағанымен», әлі де бай күйінде түрме торынан оңай шығып, жазасын толық өтемей-ақ бостандыққа шығады.Былайша айтқанда, күнә жасадың, тәубеге келдің, индульгенция сатып алдың — енді күнәсізсің. Қазір билік үшін бірінші президенттің айналасындағы кейбір тұлғаларды қаржылай «майсыздандыру» маңыздырақ , өйткені осы арқылы басқа отбасы мүшелерін түрмеге дейін жеткізбей, өз активтерін ерікті түрде қайтаруға мәжбүрлемек.
Осы орайда бір саяси әзіл есіме түсіп отыр. Егер Назарбаев кезінде генетиктер ірі бизнеске қабілеттілік ең жақсы түрде қайын атасынан күйеу балаға берілетінін анықтаса, Тоқаев кезінде генетиктер өзгерістер енгізіп, ірі бизнесті сақтап қалу қабілеттілігі бөлісе білген адамға берілетінін анықтады.
— Олигархтардың билікпен бөлісу қаблеттілігін арттыру жайлы осы жолғы жолдауда шегеленіп айтылуы нені білдіреді?
Иә, ресми деңгейде қосымша кіріс көздерінің бірі ретінде шетелге заңсыз шығарылған активтерді қайтару қарастырылады. Бұл қаражат, жолдауда айтылғандай, «мектептер, ауруханалар, стадиондар, музейлер және басқа да әлеуметтік-мәдени нысандардың құрылысына» жұмсалуы тиіс. Идея, әрине, жақсы, бірақ басты мәселе – оның жүзеге асырылуындағы егжей-тегжейде. Мысалы, жолдауда активтерді қайтарғандар «қайырымдылықтың алтын тізіміне» енгізілетіні айтылды. Ал қайтармағандармен «басқаша әңгіме» болады деп ескертілді. Бәрі дұрыс сияқты. Бірақ билік бұл тізімге кімнің енетінін немесе енбейтінін өзі анықтайды, өйткені Активтерді қайтару жөніндегі комиссияның жұмысы ашық емес және көптеген нәрсе қоғамның бақылауынан тыс көлеңкеде қалатын болады.
Айтпақшы, президенттің тағы бір сөзінде, мемлекетке қайтарылған активтер туралы барлық ақпаратты және олардың мақсатты пайдаланылуын реттеу қажет екендігін айтты . Бірақ бұл сөздер комиссия бір жылдан астам уақыт жұмыс істегеннен кейін ғана айтылып отыр. Яғни, президенттің өзі кімнен не тәркіленгенін және оның қайда кеткендігін білмейтіндей көрінеді. Егер бұл бақылаусыз аймақ болса, онда қарапайым меншік бөлісу туралы күдік туындайды.
— Соңғы уақытта БАҚ көздерінде шетелдегі, әсіресе Дубайға дорбаланып кеткен шенуніктердің зәулім үйлері мен активтері жайлы ақпараттар  шығып жатыр?
Көптеген жылдар бойы Қазақстан элитасы мен олигархтарының Астана қаласынан басқа екі астанасы бар деген әзіл тараған еді: Солтүстік – Лондон және Оңтүстік – Дубай . Енді оған Мәскеу де қосылғаны анықталды. Қазақстанның қаржы министрлігінің мәліметтері бойынша, қазақстандық шенеуніктер мен квазимемлекеттік сектор қызметкерлерінің жылжымайтын мүліктері ең көп шоғырланған елдер: Ресей, Түркия, Қырғызстан, Болгария және Біріккен Араб Әмірліктері.
Сонымен қатар, шетелдік банктерде, оның ішінде Ресей, АҚШ және Францияда, 100 млрд теңгеге жуық қаржы сақталған . Әрине, бұл тек ресми декларацияланған мүліктер мен шоттар ғана. Декларацияланбаған активтердің саны әлдеқайда көп. Бұл фактілер бір-ақ нәрсені айтып тұр. Яғни, көптеген билік өкілдері өз болашағын Қазақстанмен байланыстырмай, шетелдегі мүліктерін бастарына іс түскен жағдайда қорғаныс ретінде қарастыратынын көрсетеді.
– Сіздің ойыңызша АЭС салу біздің елді қандай тәуекелдерге әкеліп соқтыруы мүмкін?
АЭС салу – бұл әрдайым геосаясат, сондықтан ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етумен тікелей байланысты. Мұнда тек энергетикалық қауіпсіздік қана емес, сондай-ақ саяси қауіпсіздік туралы да сөз болып отыр. Өйткені, АЭС – қымбат жоба , ол ұзақ салынып, ондаған жылдар бойы жұмыс істейді. Егер өз технологияларың болмаса және шетелдік серіктесті тартсаң, онда бұл мемлекет АЭС-ті салған елге қатты тәуелді болып қалады.
Технология, кадрларды даярлау, қалдықтарды кәдеге жарату тұрғысынан және басқа да көптеген мәселелерде тәуелділік артады. Сондықтан, көптеген ірі АЭС құрылысшылары өз нарығына басқа елдердің мүдделерін қорғауы мүмкін шетелдік компанияларды кіргізбеуі таңқаларлық емес.
АЭС-і бар елдердің көпшілігі, мысалы, Қазақстан секілді үлкен газ қорларына ие емес. Қазақстан болса, соңғы 30 жылда газды өңдеп, оны бүкіл ел бойынша пайдалануды бастамай, кен орындарында үлкен көлемде газды босқа жақты. Бұл туралы енді ғана ойлануда.
Сондықтан Әсет Наурызбаев АЭС 60–80 жыл жұмыс істеп, үш-төрт ұрпақ электр энергиясын алса да, оның арзан болатынына кепілдік жоқ екенін айтқанда дұрыс айтады. Ал одан кейінгі ондаған, тіпті жүздеген ұрпаққа радиациялық қалдықтар тау болып қалады , оларды қорғау қажет болады. Бірақ сол уақытқа дейін АЭС-ті қолдаған лоббистер билікте болмайды. Қазіргі уақытта да Қазақстанды «жарқын болашақ» ұрандарымен ЕАЭО-ға кіргізуді белсенді қолдаған адамдар билікте жоқ.
– Екібастұз ЖЭО-да орын алған оқиға бүкіл елдің көз алдында өтті. Апатты жағдайдан шығу процесі ұзаққа созылды. Бұл билікке жеткілікті сабақ болмағаны ма?
Жақында осыған қатысты экономист Алмас Чукин Қазақстанда АЭС салуға болмайтын бірнеше себепті атап өтті. Біріншіден, әлемде 31 елде 415 ядролық реактор бар, және 1950-жылдардан бері, олар пайда болғаннан бері 100-ден астам ірі инциденттер орын алды. Сол 100 инциденттің үшеуі аса қауіпті болды. Сондықтан, құдай сақтасын, егер Балқаш маңындағы АЭС-те 40-50 жыл ішінде бірдеңе болса, онда Алматыны қоса алғанда, халық тығыз орналасқан аймақтар тәуекел аймағында қалады. Екіншіден, экономикалық салмақ үлкен болады, өйткені барлық жұмыстарға $12-15 миллиард қажет . Жалпы құрылыс ұзаққа созылуы мүмкін, ал ақшаны пайыздық несиемен алу қажет. АЭС жұмысы аяқталғаннан кейін ядролық қалдықтарды жою мен станцияны жабуға тағы миллиардтаған доллар қажет болады. Үшіншіден, АЭС-тен алынатын электр қуатының бір кВт-сағ бағасы төмен болатынына және оның қуатының бәріне жететініне кепіл жоқ, өйткені Алмас Чукиннің пікірінше, АЭС шын мәнінде үлкен емес – бар болғаны 2,2 гигаватт. Салыстырмалы түрде айтсақ, Екібастұз-1 станциясы 4 гигаватт береді. Осылайша, артықшылықтарға қарағанда кемшіліктер көп.
Сонымен қатар, бұл жобаның геосаяси аспектісі мен қосымша тәуекелдері бар. АЭС жақтаушылары Балқаш маңындағы АЭС аз мөлшерде су тұтынады деп сендіргенімен, өткен жылы «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ керісінше, АЭС орнын таңдау мәселесі Балқаш көлінің тартылуымен қиындап жатқанын мәлімдеді. Қазақстанның соңғы уақытта трансшекаралық өзендердегі суды бөлісу бойынша Қытаймен белсенді келіссөздер жүргізе бастауы да таңқаларлық емес . Атап айтқанда, Қазақстан Балқаш көліне қажетті су көлемін қамтамасыз етуге үлкен көңіл бөліп отырғаны айтылды. Яғни, бұл жағдайда да Қазақстан Қытайдың қолында трансшекаралық өзендердегі суды бөлуді бақылау сияқты үлкен ықпал тетігі болғандықтан, тағы да басқа көршіге тәуелді болады.
– Неге осы эксперттер келтірген фактілер мен пікірлерге билік құлақ аспай отыр. Референдумды қалай өтеді деп  ойласыз?
Референдум олар үшін тек бұрыннан қабылданған шешімді заңды түрде бекіту болып табылады, бұған дейін болған сайлаулардағыдай, кім қалай дауыс бергені емес, кімнің қалай санағаны маңыздырақ. Қазақстан үшін АЭС бойынша референдум Қасым-Жомарт Тоқаевтың билікке келгеннен бергі екінші референдумы болмақ . Билік ресми түрде референдумның нәтижесіне жауапкершілікті халықтың пікірі деп аударуға тырысады, осылайша қабылданған шешімнің заңдылығын көрсететін иллюзияны қалыптастыруға тырысады , бірақ бүкіл дауыс беру процесін және оның қорытындысын толық бақылауда ұстайтын болады.  Түрлі деңгейдегі шенеуніктер АЭС салуға қызығушылықтарын көрсетіп қойған. Сондықтан көшелерде АЭС құрылысына дауыс беруге шақыратын билбордтар ілінген.
Сол себепті АЭС құрылысына қатысты кез келген сыннан ақпараттық кеңістіктің белсенді түрде тазартылып жатқанын көрудеміз, өйткені мұндай бұйрық жоғарыдан берілген. Осылайша, бұл референдум арқылы билік «Еститін мемлекеттің» қандай болатынын халыққа да, өз-өздеріне де тағы да шегелеп тұрып дәлелдеп береді деуге болады.
Сұхбатымызды қорытындылай келе, Қазақстан болашағына әсер ететін маңызды шешімдер алдында тұрғаны анық. Экономикалық қиындықтардан бастап, АЭС құрылысы мен әлеуметтік мәселелерге дейінгі барлық тақырыптар үлкен алаңдаушылық тудырады.
Экономикалық және әлеуметтік мәселелер кез келген қоғамға тән, және бұл туралы ашық айту қалыпты жағдай.
Біздің мақсатымыз – сын айту емес, конструктивті диалогқа ықпал ету. Қоғамдағы мәселелерді үнемі көтеру арқылы біз өзгерістерге қол жеткізе аламыз. Ол үшін Orda.kz алдағы уақытта тағы да жоғарыда аталған мәселелер төңірегінде белгілі саясаткерлер мен әрі эксперттердің сұхбаттар сериясын жариялайтын болады.",2024-09-20T16:14:40+05:00,2024-09-20T16:14:40+05:00,kk,Перизат Жарылқасын,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-09/sizes/1440x810/klzh-manjak.jpg,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-09/sizes/1440x810/klzh-manjak.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-09/sizes/1440x810/klzh-manjak.webp,
c6d32e0f680a6cd9cc7d3fc22b35f22a,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,«Ер адамның жыныс мүшесін ұстау сауап»: Азаматша медреседегі ұстаз жайлы сұмдық оқиғаны айтты,"Хиджабын шешіп, дінге қатысты батыл көзқарасын ашық айтып жүрген Фатима Байбақты бір сұхбатында медреседегі сұмдық жағдайды айтты. Оның айтуынша, медреседе 70-жастағы ер адам «ер адамның жыныс",dialogues,https://kaz.orda.kz/er-adamnyn-zhynys-myshesin-ustau-sauap-azamatsha-medresedegi-ustaz-zhajly-sumdyk-okigany-ajtty-136479/,"Хиджабын шешіп, дінге қатысты батыл көзқарасын ашық айтып жүрген Фатима Байбақты бір сұхбатында медреседегі сұмдық жағдайды айтты. Оның айтуынша, медреседе 70-жастағы ер адам «ер адамның жыныс мүшесін ұстау сауап екенін» айтқан. Сонымен қатар ол медреседе тоқал болуды құптап, қыздарды жақсы әйел болуға, мойынсұнуға үйрететінін де айтты, деп хабарлайды Orda.kz.
Фатима Байбақты өзінің діни отбасында дүниеге келгенін, солардың қысымымен хиджаб кигенін., қазіргі көзқарасына отбасының қарсы екенін ашық айтып берді. Күйеуінің осы көзқарасына бола қол көтергенін, содан маңдайы жарылғанын да баяндап берді. Ол жол бойы күйеуінің түрлі манипуляция жасап, полицияға арыз жазбауға көндіргенін, бір жағы 9 баласы болған соң, аурухана келгенде «өзім құладым» деп айтқанын да жасырмады.
Оның сөзінше, медреседегі 70 жастан асқан, сабақ беретін «ұстаз» оған ер адамның жыныс мүшесін ұстау сауап екенін айтқан.
Фатима «ұстаз» болған ер адамның сондай сыйлы азамат екенін, қасындағы қыздар сол кезде оның айтқанына сенбегенін де атап өтті.
Ол 4 сынып қана оқып, 12 жасынан бастап хиджаб киген. Ал медресеге оқуға келгенде тек арғы дүние жайлы айтылғанын, тозақпен қорқытып, түрлі дәрістер оқытылғанын айтты. Алайда сұхбатында ол қай қаладағы медресе екенін ашып айтпады.
Еске сала кетсек, биыл сәуір айында Ақтауда хиджаб киген қызды зорламақ болған жігіт ұсталып, халық оның «жазасын» берген еді.",2025-12-09T14:27:52+05:00,2025-12-09T14:27:52+05:00,kk,Дидар Қайрат,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/f5e71abf-75bb-4301-9a53-c273db079975.jpg,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/f5e71abf-75bb-4301-9a53-c273db079975.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/f5e71abf-75bb-4301-9a53-c273db079975.webp,
d3f1597e4b67b3eb31be904ebe96bb6f,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,Қазақстан күрес федерациясын Тұрлыхановтың орнына кім басқарады?,"Енді Қазақстанның грек-рим, еркін және әйелдер күресі федерациясын Еркін Оқасов басқарады, деп хабарлайды Orda.kz.",dialogues,https://kaz.orda.kz/kazakstan-kyres-federacijasyn-turlyhanovtyn-ornyna-kim-baskarady-136464/,"Енді Қазақстанның грек-рим, еркін және әйелдер күресі федерациясын Еркін Оқасов басқарады, деп хабарлайды Orda.kz.
Бұл туралы күрес федерациясының баспасөз қызметі мәлімдеді.
Батыс Қазақстан облысының тумасы Еркін Оқасов — кәсіпкер, «ВД Строй-Инжиниринг» ЖШС бақылау кеңесінің төрағасы. Ол осы уақытқа дейін Qazaq kuresi қауымдастығының вице-президенті қызметін атқарған.
Оқасов бұған дейін федерация президенті қызметін атқарған Дәулет Болатұлына алғыс айтты.
Айта кетейік, 6 желтоқсан күні Дәулет Тұрлыханов бұл қызметтен кеткен еді.",2025-12-08T15:30:38+05:00,2025-12-08T15:30:38+05:00,kk,Альфия Адамбек,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/3db92418-ae22-4a83-9e9a-8d0d678ff4db.webp,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/3db92418-ae22-4a83-9e9a-8d0d678ff4db.webp,
dd97bcf52abc9c6d9b6b3e215eb49b4a,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,ҚазТАГ агенттігінің басшыларына қарсы қылмыстық іс қозғалды,ҚазТАГ редакциясы агенттікке қарсы қылмыстық іс қозғалғанын хабарлады.,dialogues,https://kaz.orda.kz/kaztag-agenttiginin-basshylaryna-karsy-kylmystyk-is-kozgaldy-136466/,"ҚазТАГ редакциясы агенттікке қарсы қылмыстық іс қозғалғанын хабарлады, деп жазады Orda.kz.
Журналистердің айтуынша, іс ақпараттық агенттіктің басшылығына қатысты тіркелген. Freedom Finance мәлімдемесіне сәйкес, бас директор Әсет Матаев пен бас редактор Әміре Қасенов күдікті деп танылған.
Редакция қылмыстық іс туралы 20 қарашада ғана басқа ақпарат құралдарынан білген. Іс тамыздың 18-інде қозғалған.
Журналистердің айтуынша, полиция бірнеше ай бойы істі редакциядан жасырған және «редакцияны хабардар етпей, белгіленген рәсімдерді бұзып бірнеше сараптама жүргізген».
Айта кетейік, адвокат Мұрат Адамның айтуынша, «Орда» сайтының негізін қалаған Гүлнәр Бажкенованы үйқамаққа қамау туралы үкім оның сотта өз мүддесін қорғауына кедергі келтіріп отыр.
Еске сала кетсек, құқық қорғаушы Галым Агелеуов «Дождь» телеарнасында Orda.kz жайлы сөз сөйледі. Ол Қазақстанда журналистерге еркіндік жоқ екенін атап өтіп, Гүлнәр Бажкеноваға қарсы қозғалған істердің саяси тапсырыс екенін ашық айтты.",2025-12-08T17:25:13+05:00,2025-12-08T17:25:13+05:00,kk,Альфия Адамбек,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/kaztag.jpg,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/kaztag.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/kaztag.webp,
641a9ffa1e5d77fdac7ba275a5dda879,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,«Легионерлер Қазақстанды қарық қылмайды»: Туниске жеңіс әкелген қазақ бапкері,"Тунис мемлекеті таэквондодан ұлттық құрамасының бас бапкері қазақстандық Есбол Сұлтановтың шәкірттері Тунис тарихында болмаған жетістік жасап, 1 алтын, 1 қола алды.",dialogues,https://kaz.orda.kz/legionerler-kazakstandy-karyk-kylmajdy-tuniske-zhenis-akelgen-kazak-bapkeri-126287/,"Тунис мемлекетінің таэквондодан ұлттық құрамасының бас бапкері қазақстандық Есбол Сұлтановтың шәкірттері Тунис тарихында болмаған жетістік жасап, 1 алтын, 1 қола алды.
Қазақстан БАҚ-да жаңалық болып көптеген қызығушылық тудырған бапкермен Orda.kz тілшісі сұхбаттасты. Сұхбат барысында Сұлтанов Қазақстаннан не үшін кеткенін, легионерлерге деген көзқарасы мен алдағы жоспарымен бөлісті.
— Есбол мырза, сіздің бапкер ретінде жеткен жеңісіңіз тек Тунис еліне ғана қуаныш сыйлап қоймай Қазақстан үшін де жаңалық болып жатыр. Өзіңіз байқағандай барлық БАҚ беттерінде сіздің атыңыз жүр. Тунис еліне бас бапкерлікке қалай келдіңіз оған дейін қайда жаттықтырушы болдыңыз?
— Қазақстан таэквондо федерациясы мен Тунис таэквондо федерациясы арасында қандай айырмашылықты байқадыңыз?
— Сөзіңізде Федерация мен ұлтық құрама екі бөлек жұмыс жасайды деп қалдыңыз. Оны неден байқадыңыз?
— Осы жолы біздің таэквондашыларға не жетіспеді деп ойлайсыз?
— Осы жолы Олипиадада легионер, яғни шетелден алдырған спортшыларымыздың көрсеткен нәтижелері көңіл толарлықтай болмады. Осы орайда Қазақстан таэквондо федерациясында сырттан келген бапкерлер туралы ойыңыз қандай?
— Ал енді Тунис елінде қаласыз ба? Осындай жетістіктен кейін Қазақстан федерациясынан ұсыныстар түсіп жатқан шығар? Ендігі жоспарыңыз қандай?
— Шақырса келесіз бе?",2024-08-13T16:15:01+05:00,2024-08-13T16:15:01+05:00,kk,Перизат Жарылқасын,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-08/sizes/1440x810/kollazh-olmp24.jpg,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-08/sizes/1440x810/kollazh-olmp24.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-08/sizes/1440x810/kollazh-olmp24.webp,
f98f88d2799a2f6210fa805a232b71dd,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,Музыкант Иманбек Зейкенов «Құрмет» орденімен марапатталды,"«Грэмми» жүлдесін алған тұңғыш қазақстандық музыкант Иманбек Зейкенов «Құрмет» орденімен марапатталды, деп хабарлайды Orda.kz.",dialogues,https://kaz.orda.kz/muzykant-imanbek-zejkenov-kurmet-ordenimen-marapattaldy-136465/,"«Грэмми» жүлдесін алған тұңғыш қазақстандық музыкант Иманбек Зейкенов «Құрмет» орденімен марапатталды, деп хабарлайды Orda.kz.
Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева музыкант Иманбек Зейкеновке мемлекеттік марапатты салтанатты түрде табыстады.
Сонымен қатар, мемлекет басшысының Жарлығымен Республика күніне орай елдің экономикалық және қоғамдық өмірінің түрлі салаларын дамытуға елеулі үлес қосқан бірқатар азамат марапатталды.
Айта кетейік, Атырауда Яна Легкодимованың ісін ашқан тергеушіге жаңа атақ берілді.",2025-12-08T16:00:04+05:00,2025-12-08T16:00:04+05:00,kk,Альфия Адамбек,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/1d1571ad-fbc6-42ce-bb77-73ed3a32c985.jpg,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/1d1571ad-fbc6-42ce-bb77-73ed3a32c985.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/1d1571ad-fbc6-42ce-bb77-73ed3a32c985.webp,
2fe99a6f5f70b78d176e73ad387c9eb3,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,«Мысық Елдос»: Олимпиада чемпионының бапкерлерімен сұхбат,Orda.kz Олимпиада чемпионы Елдос пен оның бапкерлерімен сұхбаттасты.,dialogues,https://kaz.orda.kz/mysyk-eldos-olimpiada-chempionynyn-bapkerlerimen-suhbat-126295/,"Биылғы Олимпиададан Қазақстан құрамасы 7 медаль алып қайтты. Соның ішіндегі жалғыз алтын дзюдошы Елдос Сметовке тиесілі.
Orda.kz тілшісі Елдос Сметов пен және оның бапкерлері Ахмет Жұмағұл мен Ғалымжан Жылгелдиевпен сұхбаттасты.
— Елдос, сен спортқа 5 жасыңда келдің. Неліктен дзюдоны таңдадың?
— Бес жас деген тіпті күрес түрлерін де, тіпті спорттың не екенін де білмейтін жас. Ахмет ағаның залы (Елдостың алғашқы жаттықтырушысы — ред.) әрқашан ашық болатын. Сол кезде менің үлкен ағаларым Бақберген мен Жандос сонда жаттығатын. Мен үнемі олармен бірге барып жүрдім. Спорт мектебінде алғаш рет ақ кимоно киіп жүрген балаларды көрдік. Сол жерде олардың жаттықтырушысы Ахмет ағай болды. Ағаларым мені спорт залға: «Сен әлі кішкентайсың, сені ұрмайды. Ары кетсе шығарып жібереді», — деп ертіп апаратын. Мен залға кіріп, көппен бірге араласып, жүгіріп, секіріп, сальто жасап, барлығының жасағанын қайталап жүретінмін. Тіпті, кіріп жаттығуға рұқсат сұрауды да ойлаған жоқпын. Жаттықтырушы мұны байқады, бірақ ештеңе деген жоқ.
Бір күні ағаларым мені алып кетуге келді. Жаттықтырушы оларды шақырып, кім екенімізді және қайдан келгенімізді сұраған екен. Ағаларым ауылдан көшіп келгенімізді және күреспен айналысуға рұқсат сұрағанымызды айтыпты. Ахмет ағаның кәсіби көрегендігі біздің тағдырымызды шешті. Ол кісі бізді секцияға жазып, жаттығуды қалдырмай қатысыңдар деді. Ол менің алғашқы жаттықтырушым әрі осы олимпиадалық алтын медальды жеңуге үлес қосқан адамдардың бірі. Ол біздің бойымыздағы күреске деген сүйіспеншілікті оятқан адам.
— «Мысық» деген лақап атты кім қойды?
— Біздің спорттық мәнсабымыз әлемдік ареналарға шыға бастағанда өрледі. Мысық сияқты жығылмайтын әдістерді маған алғашқы жаттықтырушым үйреткен. Жаттығу кезінде, біз жүгіріп жүргенде, ол бізді ұстап алып, лақтыратын. Біз жығылғанда ішпен немесе арқамызмен құлайтынбыз. Содан кейін ол бізбен күресетін. Жеңіліп қалсақ, жылайтынбыз. Біз оны жеңгенше күресетінбіз. Қазір оның жеңілмейтінін түсінеміз, бірақ бес жасыңда үлкенді жеңе алатыныңа сенесің ғой. Үйге қуанып қайтатынбыз. Қазіргі жаттықтырушым Ғалымжан аға Ахмет ағаның ұлы сияқты болып кеткен, өйткені ол да оның шәкірті. Ал мен оның немересі болып кеттім. Қазір екеуі де еңбегінің жемісін жейтін кезге келді.
— 2013-2014 жылдар өміріңдегі қиын кезең болды. Сол кезде Ернар Таласбекұлына қолдағаны үшін алғыс айттың. Сол жайлы айта кетсең?
— Ернар Таласбекұлы 2012 жылдан бастап бізбен бірге. Әрдайым қолдау көрсетіп келеді. 2012 жылы спорттық дағдарыс болды. Бұл жарыстарда жеңіліп жатқан кезім. Қатты ұялдым. Бапкерім Ғалымжан Жылгелдиев мені барынша жігерлендірді, тіпті тамақ та жасап беретін. Мен тамақтанамын, сосын жеңілетінмін. Оның менімен жарыстарда бірге жүру үшін несие алып, қарызға кірген кездері де болды. Ал мен оның үмітін ақтамай жүрмін-ау деген сезімде болдым. Бір күні мен оған: «Мені іздеп келмеңіз, уақытыңызды босқа кетірмеңіз» дедім. Ал ол маған: «Біздің басты жетістіктеріміз әлі алда, сен міндетті түрде чемпион боласың, мен саған сенемін», — деді. Біз алға жылжығанымызбен, іштей сындым. Біраз уақыт өткен соң, тағы да: «Ағай, бәрін тастайықшы? Әлде басқа нәрсемен айналысайық па?» — дедім. Дәл сол кезде біздің өмірімізде Ернар аға пайда болды. Ол кезде қаржыдан қиналып жүрген кезіміз. Жарыстарға бару үшін, жиындарға қатысуға ақша керек болды. Тіпті форманың өзі қомақты қаржы тұрды. Сол кезде Ернар аға: «Спортты тастама, жаттығуларды тоқтатпа, мен өзім қолдаймын. Бұл сенің жетістіктеріңнің жолындағы менің шағын үлесім болсын», — деді. Ол маған қиын сәттерде осылайша көмектесті және қолдады. Ол үшін мен ризамын!
— Өкінген сәттер болды ма?
— Өкінгенім есімде жоқ. Себебі, бұл үлкен жетістік. Бұл Олимпиада ойындарында біз тарихты қайта жаздық. Егер жаман адамға оның жақсы екенін айтсаң және оған сенсең, ол шынымен жақсы болады. Бұл Олимпиада менің жаныма ем болды. Себебі, осы жеңіс пен эмоцияларымның арқасында барлық жарақаттарымды ұмыттым. Сондықтан бірдеңеге өкініш болды деп айту дұрыс болмас. Менде алтын да, күміс те, қола да бар. Мен күрделі, бірақ қызықты жолдан өттім.
Мысалы, өз еліңде күресу шетелде күресуден де қиын. Себебі, елде әрдайым үлкен жауапкершілік бар. Сен өз халқыңның алдында күресесің, артыңнан жас спортшылар еріп келеді. Жаттықтырушылардың, ата-аналардың, туыстарыңның алдында жауапкершілік бар. Бұл өте ауыр жүк. Бірақ шетелде бұл жауапкершілік жоқ деген сөз емес. Бұл менің жолым. Мен оны таңдадым, мен бұл спортты жақсы көремін, сондықтан өзіме «мен істегеннің бәрінен ләззат алуым керек» деп айттым.
— Сенің спарринг-серігің көп уақыт бойы бауырың Жандос болғанын жұрттың бірі білсе, бірі білмес. Ол сені қалай қолдады?
— Ағаларым мені өсіріп, мазақтап, шынығуым үшін бар жағдайды жасады. Шынымды айтсам, Жандос менен әлдеқайда мықтырақ. Оның техникасы, әдістері өте керемет. Ол менен үлкен және салмағы да басым. Ағаларымның арқасында мен көп нәрсені үйрендім. Мен олардан кіші болғандықтан, олар маған үнемі қалжыңдайтын. Мен ыза болатынмын. Мысалы, егер мен оларды жеңсем, ұпайымды есептемей қойып, ал егер олар мені жеңсе, өздеріне ұпай қосатын. Ренжіп, жылап та қалатынмын, ал олар болса күлетін. Кейде Жандосқа ренжіп, бірнеше күн сөйлеспейтінмін. Оны жеңу үшін одан да көп айналысқым келетін. Мысалы, Жандосқа ренжісем, демалыс күндері көршім Ахмет ағайға барып: «Жаттығайық!» — дейтінмін. Ал ол: «Бүгін демалыс қой! Қайдағы жаттығу?» — дейтін. Мен сонда да: «Залды ашыңыз! Қандай демалыс? Неге демаламыз? Жаттығайық!» деп көнбейтінмін. Сосын біз залға баратынбыз. Ол өзінің кимоносын киеді. Күресетінбіз. Осындайдан кейін қалай бапкеріңді жақсы көрмеуге болады? Қалай осы спортты жақсы көрмеуге болады? Ол маған бәрін берді.
— Сіз жас спортшылардың ата-аналарына қандай кеңес берер едіңіз?
— Мен өмірімде көп нәрсені көрдім. Бірінші айтқым келетіні — егер ата-аналар баласын жаттықтырушыға сеніп тапсырса, әрі қарай араласпау керек. «Жаттығулар нәтиже бермейді, сен менің балама жеткілікті уақыт бөлмейсің, неге жетістіктер жоқ?» деген сияқты сұрақтар қоюдың қажеті жоқ. Мен айтар едім, жас кездегі жетістіктердің аса мәні жоқ. Себебі уақыт өте келе олар ұмытылады. Есінде мәңгі қалатын үлкен жетістіктер – спортшының халықаралық аренаға шығып, жеңіске жетіп, тұғырда тұрып, елінің туы көтерілуі мен әнұранының орындалуы. Ал спортшы мен бапкер осы жетістікке қалай жетеді, ол – олардың ісі. Жаттықтырушыларға сенім артыңыздар!
Мысалы, секцияда 100 бала бар. Олардың бәрі әлем немесе Олимпиада чемпионы болуға жарамайды. Бірақ олардың бәрі жақсы адам бола алады. Спорт – ең алдымен, тәртіп! Онда балалар бәрін үйренеді. Тіпті кіммен, қалай амандасу керек, қалай сөйлеу керек, қалай қарым-қатынас орнату керек, ата-ананы және отбасын қалай құрметтеу керек екенін де үйренеді. Мені осының бәріне бапкерім үйретті. Олар мені ата-анам сияқты тәрбиеледі. Ал қазіргі жастар бәрін әлеуметтік желілердегідей тез жасағысы келеді. Олардың ойынша, бәрі оңай қол жетімді. Тез арада байығысы келеді. Бірақ әлеуметтік желілерде адамдар тек өмірінің жақсы сәттерін жариялайды. Ал жастар олар үнемі солай өмір сүреді деп ойлайды. Бұл қате түсінік. Қайғы-мұңды сәттерді қуанышты сәттер алмастырады.
Біз Елдос Сметовтың бапкерлері Ахмет Жұмағұл (аңызға айналған Ахмет аға) және Ғалымжан Жылгелдиевпен де сөйлестік. Ахмет Жұмағұлға 74 жаста. Елдостың қалай спортқа келгенін оның өз аузынан естідік.
— Елдос сізге неше жасында келді?
— Бес жасында. Ол кезде, 1997 жылы, барлық спорт залдары жабық болатын. Балабақшалардың да барлығы жұмыс істемейтін, сонда айналыстық. Өзі және екі ағасы бар, үшеуі келді.
— Сіздің ойыңызша, Елдос бауырларына қарағанда несімен ерекшеленді?
— Ортаңғы ағасы да өте мықты балуан болды. Елдостан да жақсы күресті, бірақ жарақат алып, спортты тастауға мәжбүр болды. Ал Елдос табандылығы, қажырлылығы және шыдамдылығымен жетістікке жетті.
— Елдосты қанша жасқа дейін жаттықтырдыңыз?
— 13 жасқа дейін. 13 жасында оны Алматыдағы интернатқа жібердік. Онда менің шәкіртім Ғалымжан  жаттықтырушы болды және Елдоспен әрі қарай сол жұмыс істей алады деп шештім. Себебі, бізде ірі турнирлерге қатысу мүмкіндігі болмады. Оған дейін мен өзім оны жаттықтырып, жарыстарға апарып жүрдім, онда ол бірінші, екінші, үшінші орындар алып жүрді. Осылайша, ол көптің назарын өзіне аудара бастады.
— Елдостың көп біле бермейтін қандай қасиетін атай аласыз? Оны бала кезінен білесіз ғой.
— Кейде мен онымен ойнап күресетінмін. Ол кезде ол әлі кішкене. Бірінші сыныпта оқиды. Мен жеңіп кетсем, ыза болып, ренжитін. Ал мен әдейі жеңілсем, қатты қуанып, секіріп жүретін. Ол ешқашан дауласпайтын, оған не айтса, соны орындайтын. Мен алдымен оны акробатикаға үйреттім. Жапондар оны «мысық» деп атайтыны содан. Ол лақтырғанда ауада айналатын. Біз оның қабілеттерін дамыту үшін барымызды салдық. Ол үйде жаттығып, ағасымен бірге көшеде, асфальтта күресетін. Елдос екі рет ағасының иығын шығарып жіберді, бірақ екі-үш аптада ағасы жазылып, олар қайтадан күресті.
Елдостың жеке жаттықтырушысы оны үш Олимпиадада бірге алып жүрген, оны жігерлендіріп, бар қиындықта жеңіп шығуға көмектескен Ғалымжан Жылгелдиев те сұрақтарымызға жауап берді.
— Ғалымжан Жамбылбекұлы, Елдостың жарақат алғаннан кейінгі сауығуы қалай болды?
— Елдос үнемі жарысқа жарақаты болса да қатысатын. Жарыстарға қатысарда жарақаттанып қалатын. Біз емдеп шығаруға тырысатынбыз. Токиоға барар алдында ол қабырғасы мен арқасын ауыртып алған болатын. Сондықтан біз оны ине терапиясына апардық. Парижге барарда үлкен жарақаттары болмады. Тек шынтағы сәл ауырсынып жүрді. Ол аса ауыр жарақат емес. Бірақ, қалай болғанда да оған көп алаңдамадық.
— Оның алғашқы жаттықтырушысы Ахмет Жұмағұлов туралы айтып бере аласыз ба?
— Мен өзім Ахмет ағайға бала кезімнен барып жүрдім. Үшінші сыныптан бастап оның қол астында жаттыға бастадым. Мені әкем мен марқұм ағам сол жаққа алып келді. Сол жылдары мен де Елдос сияқты шапшаң болатынмын. Ахмет ағайдың өзіндік ерекше әдістері бар. Ол бізді сальто жасап, әртүрлі секіру түріне үйрететін. Осы жаттығулардың арқасында біз өте икемді болдық. Сол жылдары мен дзюдомен айналыспадым, бірақ самбо күресімен шұғылдандым. Екі рет әлем чемпионатының қола жүлдегері атандым, Азия чемпионатын ұттым, КСРО чемпионы болдым, екінші орын алдым. Бірақ әлем чемпионы бола алмадым.
— Елдостың ерекше қасиеттерін атап өте аласыз ба?
— Ол үнемі құшақтап амандасатын. Басқа балалар алыстан амандасса, ол келіп құшақтайтын. Бұл оның ерекшелігі еді. Ол өте шапшаң әрі икемді еді. Оған бір нәрсені көрсетсе, ол оны бірден қағып алатын. Мысалы, Ахмет ағай бір нәрсені көрсетсе, ол бірден орындайтын, қабырғаға секіріп немесе үстелден қарғып өтетін. Елдос өте талантты.
— Үйге оралған соң, Жамбыл облысының тұрғындары сіздерді үлкен ықыласпен қарсы алды. Осындай қабылдауды күттіңіз бе?
— Бізді сыйлықтармен және құрметпен қарсы алды. Мен жаттықтырушы ретінде мұндайды ешқашан көрмегенмін. Жаттықтырушыларға әдетте көп көңіл бөлінбейді. Бұған дейін Елдос күміс пен қола алды. Бірақ жаттықтырушыларға мұндай құрмет көрсетілмеді. Иә, құрмет білдіріп, шығарып салатын, бірақ бұл жолы бәрі ерекше болды. Жамбыл облысының әкімі Ербол Қарашөкеевке рахмет. Ол стадионға көпті жинап, салтанатты қарсы алуды ұйымдастырды, көлік пен пәтер берді. Мен мұндайды ешқашан көрген емеспін. Мені осылай бірінші рет құрметтеп тұр, мен ризамын. Құрмет көрсететін адамдарға алғыс айту керек. Сондай-ақ, кәсіпкерлер мен Жамбыл облысының барлық ұжымына алғыс айтамын.
Автор: Исламбек Дастан",2024-08-13T18:25:55+05:00,2024-08-13T18:25:55+05:00,kk,Дидар Қайрат,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-08/sizes/1440x810/1723553632_oblozhka.webp,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-08/1723553735_whatsapp-image-2024-08-12-at-12_18_59_f4ae72e5.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-08/1723553768_whatsapp-image-2024-08-12-at-12_19_00_19ca6c9e.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-08/sizes/1440x810/1723553632_oblozhka.webp,
e80961a42cd0a20a94492c450a9f82ba,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,«Өлім аузында жатса да босатпайды»: Экономикалық қылмыс үшін сотталғандардың туыстары президентке өтініш білдірді,"«Сотталғандарды ұстау мемлекет үшін қанша тұрады, жалған шот-фактуралар бойынша сотталғандар неліктен шартты түрде мерзімінен бұрын босатылмайды», деп жазаны өтеп жатқандардың адвокаттары мен туыстары",dialogues,https://kaz.orda.kz/olim-auzynda-zhatsa-da-bosatpajdy-jekonomikalyk-kylmys-yshin-sottalgandardyn-tuystary-prezidentke-otinish-bildirdi-127880/,"«Сотталғандарды ұстау мемлекет үшін қанша тұрады, жалған шот-фактуралар бойынша сотталғандар неліктен шартты түрде мерзімінен бұрын босатылмайды», деп жазаны өтеп жатқандардың адвокаттары мен туыстары президентке өтініш білдірді, деп хабарлайды Orda.kz .
Астанада өткен баспасөз мәслихатында заңгер Надежда Далабаева экономикалық қылмысы үшін сотталғандардың, мәселен, 1-бап. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 216-бабына сәйкес, (жалған шот-фактуралар беру) шартты түрде мерзімінен бұрын босатуға барлық негіздері бар екенін айтты. Бірақ бірнеше рет бас тарту болғандықтан сотталғандардың туыстары Президентке үндеу жолдапты.
Ол Қылмыстық кодекстің қылмыстық жазаның мақсаттарын қамтитын 39-бабын еске салды. Бірақ бұл баптың жалғасы бар: «Жаза физикалық азап шегуге немесе адамның қадір-қасиетін қорлауға арналмаған». Бірақ сот мүгедектер мен көп балалы аналарды шартты түрде мерзімінен бұрын босатудан бас тартқанда дәл солай болады.",2024-10-21T15:45:13+05:00,2024-10-21T15:45:13+05:00,kk,Жәукен Әсем,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-10/sizes/1440x810/1729507509_5240272160738632924.webp,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-10/sizes/1440x810/1729507509_5240272160738632924.webp,
4001dc5f2de4ad080ee937b1eefa493d,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,Олимпиада жүлдегері Дәулет Шабанбайды әскери қызметкерлерге шабуыл жасады деп айыптап жатыр,"Олимпиада ойындарының қола жүлдегері, еркін күресші Даулет Шабанбайды билік өкілдеріне шабуыл жасады деп айыптауда. Іс қазір сотқа жолданды, деп хабарлайды Orda.kz.",dialogues,https://kaz.orda.kz/olimpiada-zhyldegeri-daulet-shabanbajdy-askeri-kyzmetkerlerge-shabuyl-zhasady-dep-ajyptap-zhatyr-136460/,"Олимпиада ойындарының қола жүлдегері, еркін күрес балуаны Дәулет Шабанбайға билік өкілдеріне шабуыл жасады деген айып тағылды. Іс қазір сотқа жолданды, деп хабарлайды Orda.kz.
Іс материалдарына сәйкес, спортшыға қатысты іс 12 қарашада басталып, алғашқы сот отырысы 1 желтоқсанда өтті. Ол ҚР Қылмыстық кодексінің 380-бабының 4-бөлігінің 1-тармағы бойынша (билік өкілдеріне қатысты күш қолдану, екі немесе одан да көп адамға) сотталуда. Жаза мерзімі — үш жылдан жеті жылға дейін бостандықты шектеу немесе сол мерзімге бас бостандығынан айыру.
Павлодар облысының полиция департаментінің тілшілерге берген мәліметіне сәйкес, спортшыны әскерилерге шабуыл жасағаны үшін айыптап отыр.
Дәулет Шабанбай — Қазақстанның еркін күрес шебері. 2012 жылы Олимпиада ойындарында қола медаль жеңіп алды. 2016 жылы Азия чемпионатында күміс медаль еншіледі. Сондай-ақ, ол 96 келі және 125 келі салмақ дәрежесінде Азия чемпионатында төрт рет қола медаль алған.",2025-12-08T14:30:08+05:00,2025-12-08T14:30:08+05:00,kk,Жәукен Әсем,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/lo.webp,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/lo.webp,
d3bd6b7beb1255b378ee247ef2f0cc53,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,Оңтүстік Корея президенті Қазақстанға келеді,Президент Тоқаевтың шақыруымен 11-13 маусым күндері Оңтүстік Корея президенті Юн Сок Ёль Қазақстанға мемлекеттік сапармен келеді.,dialogues,https://kaz.orda.kz/ontystik-koreja-prezidenti-kazakstanga-keledi-124848/,"Президент Тоқаевтың шақыруымен 11-13 маусым күндері Оңтүстік Корея президенті Юн Сок Ёль Қазақстанға мемлекеттік іс-сапармен келеді.
Бұл туралы Ақорда хабарлайды.
Президент баспасөз қызметінің хабарлауынша, екі ел басшылары келіссөз жүргізіп, қазақ-корей бизнес-форумына қатысады деп жоспарланып отыр. Сапар аясында бірқатар екіжақты құжатқа қол қойылады.",2024-06-07T10:39:43+05:00,2024-06-07T10:39:43+05:00,kk,Ильдар Адильченов,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-06/sizes/1440x810/346953810816255.webp,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-06/sizes/1440x810/346953810816255.webp,
9693f0adc99e7ffd0abfb02e18c3532b,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,«Пара алған»: Қытайда бұрынғы мемлекеттік компания басшысы өлім жазасына кесілді,"Қытайда бұрынғы мемлекеттік компания басшысы пара алғаны үшін өлім жазасына кесілді, деп хабарлайды Orda.kz.",dialogues,https://kaz.orda.kz/para-algan-kytajda-buryngy-memlekettik-kompanija-basshysy-olim-zhazasyna-kesildi-136478/,"Қытайда бұрынғы мемлекеттік компания басшысы пара алғаны үшін өлім жазасына кесілді, деп хабарлайды Orda.kz.
Тергеу барысында анықталғандай, 2014–2018 жылдар аралығында ол түрлі жобаларға және корпоративтік қаржыландыруға «көмектесіп» 156 миллион доллар көлемінде пара алған.
2024 жылғы 28 мамырда сот оны өлім жазасына кесті. 2025 жылғы ақпанда берілген апелляция қанағаттандырылмады.
Қылмыстық істің материалдары Қытай Жоғарғы халық сотына жолданып, онда өлім жазасы түпкілікті бекітілді. Өйткені пара көлемі аса ірі, ал оның салдары ерекше ауыр деп бағаланды.
Айта кетейік, Түркістан облысында тойханада бұрынғы келінін соққыға жыққан ер адамға қатысты сот үкімі шықты.",2025-12-09T13:00:03+05:00,2025-12-09T13:00:03+05:00,kk,Альфия Адамбек,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/f54ce6f9-0c09-4c83-90b1-d81ba34aed11.jpg,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/f54ce6f9-0c09-4c83-90b1-d81ba34aed11.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/f54ce6f9-0c09-4c83-90b1-d81ba34aed11.webp,
f1721faf78f458cb7443e71ac5b7c2b1,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,Ресейдің Украинамен соғысында 3 мыңға жуық қазақ қаза тапты,"Қыркүйек айында Украинадағы соғыста Батыс Қазақстан облысының екі тұрғынының қаза тапқаны туралы ақпарат пайда болды. Бірінің аты-жөнін жарияламады, екіншісі Айбек Рамазанов деп аталды.",dialogues,https://kaz.orda.kz/resejdin-ukrainamen-sogysynda-3-mynga-zhuyk-kazak-kaza-tapty-127351/,"Қыркүйек айында Украинадағы соғыста Батыс Қазақстан облысының екі тұрғынының қаза тапқаны туралы ақпарат пайда болды. Бірінің аты-жөнін жарияламады, екіншісі Айбек Рамазанов екені белгілі болды. Заңды түрде олар қайтыс болған кезде Ресей төлқұжаттарын алғандықтан Қазақстан азаматы болып саналмайды. Бұл олардың Украинамен соғыста қаза тапқан үш мыңға жуық орыс этникалық қазақтарының тізіміне шартты түрде қосылғанын білдіреді. Бұл сандарды Orda.kz журналисіне сол тізімдегі еріктілердің бірі айтып берді.
Көбіне бұл еріктілермен хабарласуға кездейсоқ оқиға көмектесті. Ресей армиясының шығыны туралы ақпаратты жариялайтын telegram арналардың бірінде соғыста қаза тапқан үш этникалық қазақ – 46 жастағы ерікті және 19 жастағы екі жігіт: әскерге шақырылғандар немесе соғыс кезінде келісімшартқа отырғандар туралы хабарламалар жарияланды. Оларды жариялаған адамның аты-жөні де скриншоттарда пайда болды. Біз осы адамды тауып хабарластық.
Фотоны жариялаған азамат қазақ журналисі хабарласып жатыр дегенге бірден сенбей, алғашында тілдесуге құлықсыз болды.
Бірақ соңында ер адам сөйлесуге келісті, алайда өзінің аты-жөнін жарияламауды өтінді. Сондықтан оны Әлихан деп атаймыз.
Соғыс басталғаннан бері ол Ресей мемлекетінің аз ұлт өкілдерінің: буряттардың, тувалардың, қалмақтардың өлімі туралы көптеген мәліметтерді кездестіре бастаған. Ол сондай-ақ соғыста қаза болғаны туралы хабарларда алаңдатарлық жүйелілікпен көріне бастаған қазақтарға назар аударған.
Бүгінде соғыс басталғанына екі жарым жыл өтті және де  этникалық қазақтар арасындағы шығынды Әлихан жалғыз өзі есептемейді. Мұны өздері туралы ақпарат жарияламайтын халықаралық еріктілер тобы жасайды. Олар тек ашық дереккөздерді зерттейді.
Әлихан өлген қазақтар туралы статистикалық мәліметтерді, оның ішінде аймақтар бойынша аты-жөндері тізімін мезгіл сайын жариялап отырады. Шілдеде ол 2000-ға жуық өлі және 5000-ға жуық мүгедек деп жазған. Ал екі жарым айдан кейін қайтыс болғандар саны 3000-ға жуықтапы. Жалпы, ол кісінің айтуынша, соңғы бір жарым жылда тізім тез толықтырыла бастады, өйткені майданға жұмылдырылған және ерікті адамдар көбірек жіберіле бастады.
Жалпы 2020 жылғы халық санағы мәліметі  бойынша Ресейде 591 мың қазақ тұрады. Бұл санның көп болуы мүмкін деген де сөз бар (800 мыңнан 1,5 миллионға дейін). Бірақ біз ресми деректерге сүйенетін боламыз.
Ең «қазақи» өлке Астрахан облысы саналады. Онда бұл көрсеткіштің төрттен бір бөлігі тұрады – шамамен 150 мың адам. Ал дәл осы өңір қаза тапқан этникалық қазақтардың саны бойынша «Әлихан тобының» тізімінде көш бастап тұр. Шілде айының соңында бұл көрсеткіш 270-тен асты. Армия стандарттары бойынша бұл бір батальон!
Соғыста қаза тапқан ресейлік сарбаздардың тізімін жүргізетін BBC агенттігінің мәліметі бойынша, 2024 жылдың 20 қыркүйегіндегі мәлімет бойынша, қаза тапқандар арасында Астрахан облысының 582 тұрғыны бар. Бұл «Әлихан тобының» тізімі бойынша олардың жартысына жуығы этникалық қазақтар екенін білдіреді.
Бірақ, Астрахань этникалық қазақтардың өлімі ондаған, жүздеген шығынмен саналатын жалғыз облыс емес.
Бірақ тағы бір статистикалық салыстыру әсіресе қорқынышты. Соғыс басталғалы бері бірнеше ресурстар Украинадағы соғыста қаза тапқан ресейлік сарбаздарды санап келеді.
Бұл жоғарыда аталған BBC есептегіші, Mediazona порталы және украиналық Горюшко жобасы. Жалпы олардың саны айтарлықтай ерекшеленбейді - ашық дереккөздерге сәйкес 71–72 мың өлген.
Былтыр жазда Orda.kz сайтының бас редакторы Гүлнар Бажкеноваға берген сұхбатында журналист Евгения Балтатарова Украинадағы соғыста қаза тапқан Ресейдегі өзге ұлт өкілдерінің арасында қазақтар басым екенін айтқан болатын. Ал еріктілер жинаған ақпаратқа қарағанда, содан бері жағдай өзгерген жоқ.
Сонымен бірге, Әлиханды қоса алғанда, орыстардың соғыстағы шығынын санайтындардың бәрі нақты шығындардың көп болуы мүмкін екенін түсіндіреді, өйткені қаза тапқандардың барлығы белгілі бола бермейді.
Бірақ Ресей облыстарындағы қазақ қауымдастығының өкілдері осы қыруар шығынның бәрін байқап отыр ма? Orda.kz журналисі соңғы үш айда Астрахань, Саратов, Самара, Волгоград және Омбы қазақтарының әлеуметтік желідегі жазбаларын зерттеп,  қайтыс болған руластар туралы еш жерде  айтылмағанын байқаған. Тек «Астрахань қазақтарының одағы» тобында 7-қыркүйекте Курск облысында қайтыс болған 27 жастағы Радмир Зайнуллинге арналған 14 қыркүйектегі некролог бар.
Басқа әлеуметтік топтарда шығармашылық байқаулар, бауырсақ пісіру рецептері, Дүниежүзілік көшпенділер ойындары және Израильдің Палестина мен Ливанға жасаған шабуылдарына қатысты жазбалар бар. Тек соғыста өлген этникалық қазақтар туралы хабарлардан басқаның бәрі бар.",2024-10-01T14:29:16+05:00,2024-10-01T14:29:16+05:00,kk,Жәукен Әсем,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-10/sizes/1440x810/pogibshie_na_vojne_v_ukraine_kopija.webp,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-10/3xtft60-jr8.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-10/87-z.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-10/astrahan-spisok.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-10/photo_2024-09-25_01-08-02.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-10/sizes/1440x810/pogibshie_na_vojne_v_ukraine_kopija.webp,https://www.youtube.com/embed/jLjODx432TE?feature=oembed
d3f50ba3fbefa59d1f84079addfec2a5,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,Сәтбаев қаласында қызметкерлерді пышақпен қорқытқан ер адам ұсталды,"Сәтбаевта техника дүкеніне келген ер адам  қызметкерлерге қарап пышағын бұлғап, балағат сөздер айтқан, деп хабарлайды Orda.kz.",dialogues,https://kaz.orda.kz/satbaev-kalasynda-kyzmetkerlerdi-pyshakpen-korkytkan-er-adam-ustaldy-136462/,"Ұлытау облысындағы Сәтбаев қаласында техника дүкеніне келген ер адам қызметкерлерді пышақпен қорқытып, балағат сөздер айтқан. Ер адамды полиция ұстады, деп хабарлайды Orda.kz.
Ер адам қызметкерлерді қорқытқанымен қоймай, өзінің тамағына да пышақ тақап үлгерген. Сауда орнындағы қызметкерлер өздерін де, басқаларды да қорғауға, сонымен қатар, ер адамды далаға шығармауға тырысты. Кейін ер адам қашып кетті.
Жергілікті тұрғындар дәл осы адам бұрын жасөспірімге шабуыл жасағанын айтты. Бейресми ақпаратқа сәйкес, оның психикалық ауытқуы болуы мүмкін.
Полиция күдіктінің ұсталғанын растады. Оған қатысты қылмыстық іс қозғалды.
Айта кетейік, Алматыда 7 желтоқсан күні бірнеше көлік пен жолаушылар автобусы апатқа ұшырады.",2025-12-08T13:30:08+05:00,2025-12-08T13:30:08+05:00,kk,Альфия Адамбек,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/a02af5f9-c16a-4617-a548-38d01a4c12b1.jpg,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/a02af5f9-c16a-4617-a548-38d01a4c12b1.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/a02af5f9-c16a-4617-a548-38d01a4c12b1.webp,
80c581c26340dcb0a6cce9caaa8bc58a,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,Сот «Орда» редакциясының бас редакторын үйқамақтан шығарудан бас тартты,"Бүгін Алматы қалалық сотының қылмыстық істер жөніндегі сот алқасы адвокат Мұрат Адамның жеке шағымын қарады. Ол Гүлнәр Бажкенованы үйқамақтан шығаруды сұраған еді. Алайда сот бұрынғы шешімді өз күшінде қалдырды, деп хабарлайды Orda.kz.",dialogues,https://kaz.orda.kz/sot-orda-redakcijasynyn-bas-redaktoryn-yjkamaktan-shygarudan-bas-tartty-136474/,"Бүгін Алматы қалалық сотының қылмыстық істер жөніндегі сот алқасы адвокат Мұрат Адамның жеке шағымын қарады. Ол Гүлнәр Бажкенованы үйқамақтан шығаруды сұраған еді. Алайда сот бұрынғы шешімді өз күшінде қалдырды, деп хабарлайды Orda.kz.
Шағым нәтижесі туралы Мұрат Адам Facebook парақшасында жазды. Оның айтуынша, 1 желтоқсанда Гүлнәр Бажкенованы ұстағанда және оған үйқамаққа қамау барысында бірқатар заңбұзушылықтар жіберілген.
Айта кетейік, ҚазТАГ агенттігінің басшыларына қарсы қылмыстық іс қозғалғаны туралы жазғанбыз. Ал 1 желтоқсан күні «Орда» редакциясының бас редакторы Гүлнәр Бажкенованы үйқамаққа қамап, пәтері мен кеңселеріне тінту жүргізілді. Қазіргі жүйенің еркін адамдарды қамап, бұғауда ұстауы жалпы қоғамды қалай құлдырататыны жайлы материалымыздан оқыңыз.",2025-12-09T11:05:43+05:00,2025-12-09T11:05:43+05:00,kk,Дидар Қайрат,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/1765260147_1765212505_rejderskij.webp,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/1765260147_1765212505_rejderskij.webp,
18b0500a3d13708ded18dde4fbbb6db8,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,Тоқаев келесі үш жылға арналған бюджет туралы заңды бекітті,"Қасым-Жомарт Тоқаев «2026-2028 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы» заңға қол қойды, деп хабарлайды Orda.kz.",dialogues,https://kaz.orda.kz/tokaev-kelesi-ysh-zhylga-arnalgan-bjudzhet-turaly-zandy-bekitti-136469/,"Қасым-Жомарт Тоқаев «2026-2028 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы» заңға қол қойды, деп хабарлайды Orda.kz.
Парламент қараша айының соңында бюджетті қабылдады. Онда ЖІӨ-нің орташа жылдық өсу қарқыны 5,3% деңгейінде белгіленді. Номиналды ЖІӨ өсімі 2026 жылы 183,8 трлн теңгеден 2028 жылы 229,8 трлн теңгеге дейін өсуі мүмкін деген болжам бар.
2026 жылдың 1 қаңтарынан бастап:
- ең төменгі жалақы мөлшері — 85 000 теңге; - мемлекеттік базалық зейнетақы төлемінің ең төменгі мөлшері — 35 596 теңге; - айлық есептік көрсеткіш (АЕК) 4325 теңге; - базалық төлемдерді есептеу үшін ең төменгі күнкөріс деңгейі — 50 851 теңге; - зейнетақының ең төменгі мөлшері — 69 049 теңге болады.
2025 жылы АЕК 3932 теңге болған. 2026 жыл бұл шамамен 10%-ға өседі. Демек, АЕК-ке байланысты төлемдер, айыппұлдар мен жәрдемақылардың барлығы автоматты түрде артады.
Айта кетейік, музыкант Иманбек Зейкенов «Құрмет» орденімен марапатталды.",2025-12-09T10:00:54+05:00,2025-12-09T10:00:54+05:00,kk,Альфия Адамбек,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/80c6875c-7fe8-44a1-8bb6-057fd5987804.jpg,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/80c6875c-7fe8-44a1-8bb6-057fd5987804.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/80c6875c-7fe8-44a1-8bb6-057fd5987804.webp,
2594b7a18fc3dd8e4e3e6a2d166c8d70,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,Тоқаев пен Сағынтаев Еуразиялық экономикалық одақтың дамуы жайлы талқылады,"Қасым-Жомарт Тоқаев Еуразиялық экономикалық комиссия алқасының төрағасы Бақытжан Сағынтаевты қабылдады, деп хабарлайды Orda.kz.",dialogues,https://kaz.orda.kz/tokaev-pen-sagyntaev-eurazijalyk-jekonomikalyk-odaktyn-damuy-zhajly-talkylady-136463/,"Қасым-Жомарт Тоқаев Еуразиялық экономикалық комиссия алқасының төрағасы Бақытжан Сағынтаевпен кездесті, деп хабарлайды Orda.kz.
Кездесуде Еуразиялық экономикалық одақтың қазіргі жай-күйі мен одан әрі дамуы жайлы әңгіме өрбіді. Сонымен қатар, Қазақстанның 2026 жылы Еуразиялық экономикалық одаққа төрағалығы аясында атқаратын жұмыстары талқыланды.
Сағынтаев Тоқаевқа биыл 21 желтоқсанда Санкт-Петербург қаласында өтетін Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңес отырысына дайындық барысы туралы ақпарат берді. Айта кетейік, Ақтөбе облысында жол апатынан 5 адам көз жұмды.",2025-12-08T14:15:27+05:00,2025-12-08T14:15:27+05:00,kk,Альфия Адамбек,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/d0ddb58f-3698-44f7-9147-5c578632daaa.jpg,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/d0ddb58f-3698-44f7-9147-5c578632daaa.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/d0ddb58f-3698-44f7-9147-5c578632daaa.webp,
18e97df948df75bc88a7f54c9aacc1aa,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,«Тура биде туған жоқ» немесе «көбелек эффекті»: журналистерді қамау қоғамды қалай құлдыратады?,"Тура айтсаң туғаныңа жақпайсың деген қазақ бүгінде сол заманның кебін киді десек болады. Себебі елдегі олқылықтарды ашық айтатын, ұстанымына берік азаматтарды қамап, жатқанын өзіңіз де естіп-біліп",dialogues,https://kaz.orda.kz/tura-bide-tugan-zhok-nemese-kobelek-jeffekti-zhurnalisterdi-kamau-kogamdy-kalaj-kuldyratady-136467/,"«Тура айтсаң, туғаныңа жақпайсың» деген қазақ әлі соның кебін киіп келеді. Себебі елдегі олқылықтарды ашық айтатын, ұстанымына берік азаматтарды қамап, жатқанын өзіңіз де естіп-біліп отырған шығарсыз, қадірлі оқырман. «Сын түзелмей, мін түзелмейді» деген сөз бар. Ондай адамдардың аузына қақпақ болып, түрмеге тоғытатын қоғам өз болашағына балта шауып, дамуын тежейді.
Orda.kz қаламгері Равиль Абашидзе осы жағдайды, соның ішінде бас редакторымыз Гүлнәр Бажкенованың ұсталуына қатысты қазіргі жүйенің қарқынын түсіндіреді.
Хаос жайлы теорияда үлкен апат кейде дауылдан емес, көзге көрінбейтін кішкене ғана көбелектің қанат қағуынан болатыны айтылады. Ұсақ нәрсенің салдары үлкен болуы мүмкін. Мемлекет те сондай. Егер бір журналистің өз жұмысын істеуі жеке басына қауіп төндірсе, бұл бір адамның мәселесі емес. Бұл — жүйенің бұзыла бастағанын көрсетеді.
Әлем картасына қарасақ, бір қызық жайтты байқауға болады. Дамыған елдерде көп мұнай жоқ. Дамыған елдерде «қозғалыңдар, бұл дұрыс емес» деп айта алатын адамдар көп. Ақылды, ұстанымға берік, сыни ойлай алатын адамдарды оппозиция деуге келмейді. Олар тіпті қасқайтып қойып қоятын мүсін де емес. Олар — демократияның тірегі. Ел болашағының құрылысындағы негізгі тірек. Сол тіректі алып тастасаң, болашақтағы жоспарлар, құрылымның бәрі құлай бастайды. Ол бірден емес, біртіндеп, байқалмастан үйдің тіректері шіріп бара жатқандай ақырын құлайды.
Мемлекет — тірі ағза сияқты. Оның сырқатын алдын ала сездіретін қауқары бар: журналисттер, аналитиктер, тергеушілер. Олар қай жерде ақау барын көрсетеді, қай жерде бағытты өзгерту керек екенін ескертеді. Егер сыртқатты сезінуді өшірсең, ағзаның өзі өліп бара жатқанын түсінбейсің.
Сондықтан бір журналистің құрықталуы тек бір медиаға соққы емес, бүкіл елге соққы.
Бұл тек қақтығыс емес. Бұл — кері байланысты тыңдамау. Ал кері байланысты елемеу — күрделі жүйелердің құлауына басты себеп болады. Дұшпандар да, дағдарыс та емес. Мұның бәрі жүйенің өз дабылын естімеуінен, «сырқатын» сезбеуінен болады.
Көп елдер батыстың технологиясын, қызметін қолдануға тырысады. Бұл жақсы, бірақ батыстың дамуы тек гаджеттерде емес. Ол негізгі жүйелер мен ережелерге құрылған. Қарапайым ереже: егер біреу жұртқа қарағанда ақылды әрі қабілетті болса, бәрі сол жоғары орынға таласады. Бұл — ақшаға сатып ала алмайтын, келісімге жазып қоймайтын нәрсе. Батыстың үлгісін көшіремін деп ондағы сөз бостандығы, әділетсіздікке төзбейтін қоғам жайлы ескермесек, онда бұл құмға құйған су секілді бос әуре.
Қалыпты әлеуметтік жүйе адамдарды білімі мен талантына қарай көтереді. Ал кертартпа жүйе — көнбістігіне қарай көтереді. Бұл тек метафора емес, заңдылық:
Мұндай адамдар адал, еңбекқор, тіпті батыл болуы мүмкін. Бірақ олар қолға алған ісін, не сол саланы білмейді де. Бұл құдды бір ұшаққа ұшқыш емем, жақсы ниетті, еңбекқор, адал адам келгенімен тең жағдай. Ұшақ ұшпайды, я апатқа ұшырайды.
Жоғарыда айтаққа еретін, көнбіс адамдар отырса, шындық қиялдағы көркем айналады
Сын айтатындарды елемейтін жүйенің ең қауіпті жағы — шынайы фактілердің жоғалатынында. Мысалы, зертханадан ғалымдарды қуып шығып, егеуқұйрықтардың өздері «ғылыми жетістіктері» туралы есеп жазатынындай. Егеуқұйрықтардың ынтасы бар, бәрі ретімен. Бірақ дұрыс, ақылға қонатын әдіс қолданылмайды.
Олар:
Мемлекетте сын айтатын адамдарға орын қалмаса, шындықты өзгертеді: деректер есепке сай жасалады, есептер басшылардың қалауларына сай түзетіледі, ал шындық бұрмаланады.
Ел ақша немесе ресурстарды жоғалтса, оны қайта қалпына келтіре алады. Бірақ еркін ойланатын адамдарын жоғалтса, елдің ойлау қабілеті әлсірейді.
Бір журналист кетсе, тек бір адам кетті деген сөз емес. Бұл қоғамның сыни ойлауына жасалған соққы. Ғалым кетсе, болашақта ғылымдағы жаңалықтар азаяды. Инженер кетсе, сала дамымайды. Кәсіпкер кетсе, нарық құлдырайды. Студент кетсе, үміт азаяды.
Еркін ойлы адамдар қоғамның маңызды бөлшегі. Олардың. Бір-бірімен қарым-қатынас орнатып, тура жолмен жүруі — елдің бір діңгегі. Ол діңгек құлағанда қалғанына да әсері тиеді.
Бір журналистің қамалуы — бүтін бір қоғамның әділетті қоғам құру жайлы үмітін күл-талқан етеді.
Егер ақпарат жаршысы болған, шындықты жеткізетін журналистерді бұғаулайтын болса, онда бүтін бір қоғам ауыздықталды деп айтуға толық негіз бар. Мұның соңы жақсылыққа апармайды. Себебі, бүгін сын айтылмайды, ертең қате шешімдер қабылданады, ал келер күндері салалар өз олқылықтарын білмей, кенже қалып, дамымайды. 10 жылдан кейін күніміз сыртқы елге қарап қалады.
XXI ғасырда елдер территориямен, әскерімен немесе шикізатпен емес, қоғамды алға сүйрейтін, тура болудан қорықпайтын ақылды адамдарымен ілгерілейді.
Қазақта «ауруын айтпаған — ауырмай өледі» деген сөз бар. Көбелектің кішкентай қанат қаққаны секілді қоғамдағы түрлі оқиғаларға мән бермеудің соңы үлкен апатқа ұшыратады.
Еске сала кетсек, құқық қорғаушы Галым Агелеуов «Дождь» телеарнасында Orda.kz жайлы сөз сөйледі. Ол Қазақстанда журналистерге еркіндік жоқ екенін атап өтіп, Гүлнәр Бажкеноваға қарсы қозғалған істердің саяси тапсырыс екенін ашық айтты.",2025-12-08T18:00:46+05:00,2025-12-08T18:00:46+05:00,kk,Дидар Қайрат,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/1765203600_chatgpt-image-8-dek_-2025-g_-14_42_07.webp,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/1765201534_chatgpt-image-8-dek_-2025-g_-14_45_38.png;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/1765202495_1765187254_rejderskij.webp;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/1765203600_chatgpt-image-8-dek_-2025-g_-14_42_07.webp,
2640e9f60cae59b0ade0bc7a99911898,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,Түркістан облысында экс-келінін ұрған ер адам сотталды,"Түркістан облысында тойханада бұрынғы келінін соққыға жыққан ер адамға қатысты сот үкімі шықты, деп хабарлайды Orda.kz.",dialogues,https://kaz.orda.kz/tyrkistan-oblysynda-jeks-kelinin-urgan-er-adam-sottaldy-136468/,"Түркістан облысында тойханада бұрынғы келінін соққыға жыққан ер адамға қатысты сот үкімі шықты, деп хабарлайды Orda.kz. Төле би аудандық сотында «Бұзақылық» бабы бойынша айыпталған азаматтың ісі қаралды.
Сот материалдарына сәйкес, 2025 жылдың 31 тамызы күні шамамен 21:23-те ер адам «Зағамбар» мейрамханасында өткен тойда ән айтып тұрған экс-келінін ұрған. Келіншектің мойнында, білегінде және кеуде тұсында көгерген жарақаттар анықталды.
Сот-медициналық сараптама бұл жарақаттардың денсаулыққа зиян келтірмейтін, жеңіл деңгейдегі зақым екенін көрсетті.
Прокурор айыпталушыға 1 жылға бас бостандығынан айыру жазасын сұрады. Жәбірленуші де осы талапты қолдап, 700 мың теңге материалдық және 10 миллион теңге моральдық шығын өндіруді талап етті.
Сот ер адамға 1 жылға бас бостандығын шектеу, 800 мың теңге моральдық шығын төлеу және 700 мың теңге өкілдік шығындарды өтеу жөнінде үкім шығарды.
Айта кетейік, ҚазТАГ агенттігінің басшыларына қарсы қылмыстық іс қозғалды.",2025-12-09T09:30:47+05:00,2025-12-09T09:30:47+05:00,kk,Альфия Адамбек,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/2682a88c-15be-4169-8a73-32ffeaaa9d4b.webp,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/2682a88c-15be-4169-8a73-32ffeaaa9d4b.webp,
3b47198cda79f893f0de4af0d95989fa,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,Түркістанда қомақты қаражат жымқырған бұрынғы бас дәрігер қолға түсті,"ҚМА медициналық жабдықтарды сатып алу кезінде бюджет қаражатын жымқыру фактісі бойынша тергеу жүргізіп жатыр, деп хабарлайды Orda.kz.",dialogues,https://kaz.orda.kz/tyrkistanda-komakty-karazhat-zhymkyrgan-buryngy-bas-dariger-kolga-tysti-136475/,"ҚМА медициналық жабдықтарды сатып алу кезінде бюджет қаражатын жымқыру фактісі бойынша тергеу жүргізіп жатыр, деп хабарлайды Orda.kz.
Қазығұрт аудандық орталық ауруханасының бұрынғы бас дәрігері медициналық газбен жабдықтау жүйесіне арналған құрылғыларды сатып алу кезінде алаяқтыққа барған. Дәрігер ойлағанын жүзеге асыру үшін медициналық жабдықтарды жеткізу саласында тәжірибесі бар танысын осы іске тартады. Сонымен қатар, ол туыстары мен таныстарының атына тіркелген коммерциялық ұйымдарды пайдаланған.
Мемлекетке келтірілген жалпы шығын 115 млн теңге.
Бұрынғы бас дәрігерге қатысты бұлтартпау шарасы ретінде кепіл қолданылған. Ал оның сыбайласы үй қамақта отыр.
Айта кетейік, Тоқаев келесі үш жылға арналған бюджет туралы заңды бекітті.",2025-12-09T13:30:55+05:00,2025-12-09T13:30:55+05:00,kk,Альфия Адамбек,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/93b9064a-9621-43a3-a613-0776e7e99236.jpg,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/93b9064a-9621-43a3-a613-0776e7e99236.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/93b9064a-9621-43a3-a613-0776e7e99236.webp,
a3135514e9b276d576bb601352e6703b,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,"Түрмедегі белсенді Әйгерім Тілеужанның қан қысымы жоғарылап, оң жақ беті жансыздана бастаған","Бұл туралы Әйгерім Тілеужанның адвокаты Айнара Айдарханова мәлімдеді, деп хабарлайды Orda.kz порталы.",dialogues,https://kaz.orda.kz/tyrmedegi-belsendi-ajgerim-tileuzhannyn-kan-kysymy-zhogarylap-on-zhak-beti-zhansyzdana-bastagan-124287/,"Бұл туралы Әйгерім Тілеужанның адвокаты Айнара Айдарханова мәлімдеді, деп хабарлайды Orda.kz порталы.
Журналист, саяси белсенді Әйгерім Тілеужан Қаңтар оқиғасы кезінде «Алматы әуежайын басып алуды ұйымдастырды» деген айыппен 4 жылға бас бостандығынан айырылған.",2024-05-10T17:00:39+05:00,2024-05-10T17:00:39+05:00,kk,Ислам Аден,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-05/sizes/1440x810/ajgerim-tileuzhan.jpg,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-05/sizes/1440x810/ajgerim-tileuzhan.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-05/sizes/1440x810/ajgerim-tileuzhan.webp,
86f9898bb0ddd8505979c765a82b992a,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,«Whatsapp-тағы сөз енді заңды құжат»: депутат Мұрат Әбенов жаңа өзгерістер жайлы айтты,"Тұтынушылардың құқығын қорғау туралы заң жобасына маңызды өзгеріс жасалды. Бұдан былай тауарды сатып алу, сату жайлы хат-хабарда айтылған уәде заңды күшке ие болады. Бұл туралы мәжіліс депутаты Мұрат Әбенов Instagram желісіндегі тікелей эфирде мәлімдеді, деп хабарлайды Orda.kz.",dialogues,https://kaz.orda.kz/whatsapp-tagy-soz-endi-zandy-kuzhat-deputat-murat-abenov-zhana-ozgerister-zhajly-ajtty-136471/,"Тұтынушылардың құқығын қорғау туралы заң жобасына маңызды өзгеріс жасалды. Бұдан былай тауарды сатып алу, сату жайлы хат-хабарда айтылған уәде заңды күшке ие болады. Бұл туралы мәжіліс депутаты Мұрат Әбенов Instagram желісіндегі тікелей эфирде мәлімдеді, деп хабарлайды Orda.kz.
Мұрат Әбеновтің сөзінше, енді жазбаша хаттар ғана емес, аудио, бейнежазбалар да заңды күшке ие.
Оның сөзінше, кей судьялар мұндай істерді қабылдағысы келмей, мәселені кәсіпкермен өзара шешуге жібереді. Ол іс жүзінде олардың арызды қабылдауға міндетті екенін атап өтті.",2025-12-09T10:30:21+05:00,2025-12-09T10:30:21+05:00,kk,Дидар Қайрат,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/abenov.webp,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2025-12/sizes/1440x810/abenov.webp,
e7e8fbf0d0979fc0d5d4aec82295a098,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,Жарқын Күрентаев: «Кейбіреулер Талғардағы заңсыздықтарды жасыруға тырысады»,Талғар ауданындағы жағдайға қоғамның назарын аударуға тырысқан белсенділерді кімдер нысанаға алғаны және қандай жағдайда ұсталғаны туралы Жарқын Күрентаев Orda.kz сайтына берген эксклюзивті сұхбатында айтып берді.,dialogues,https://kaz.orda.kz/zharkyn-kyrentaev-kejbireuler-talgardagy-zansyzdyktardy-zhasyruga-tyrysady-127808/,"Талғар ауданындағы жағдайға қоғамның назарын аударуға тырысқан белсенділерді кімдер нысанаға алғаны және қандай жағдайда ұсталғаны туралы Жарқын Күрентаев Orda.kz сайтына берген эксклюзивті сұхбатында айтып берді.
16 қазанда Алматыда Талғар ауданындағы бассыздыққа арналған баспасөз конференциясы өтуі керек еді. Онда әкімшілік тарапынан заңсыздықтар мен тәртіп бұзушылықтар туралы айту жоспарланған болатын. Алайда, шара басталардан бірнеше сағат бұрын оның негізгі ұйымдастырушысы, қоғам белсендісі Жарқын Күрентаевты полиция қызметкерлері ұстап әкетті.
Жарқын, Сізді қалай және қашан ұстады?
— Мен баспасөз конференциясына шығуға дайындалып, үйімнің қақпасын ашып жатқанда, мені 3 азаматтық киімдегі адамдар күтіп тұрды. Екеуі бүйірден келді, ал біреуі алдымда тұрды. Біреуі маған куәлігін көрсетіп, «Бізде сізді жеткізу тапсырмасы бар, бізбен бірге жүріңіз», – деді. Оларды ашуландырудың қажеті жоқ екенін түсініп, айтқандарын істедім. Біз Бесағаш ауылының ішін аралап, Талғар ауданындағы ауылдан ауылға жүре бастадық. Дәл менің ұсталғаным туралы Orda.kz сайтына жаңалық шыққаннан кейін, сол адамдардың бірінің телефонына бірнеше хабарлама келді. Біреу оларға нұсқау берген сияқты, мені бірден қайтарып алып келді. Кешірім сұрап, кетіп қалды.
Ұстау себебін түсіндірген жоқ па?
— Жоқ. «Привод» ұғымы бізде 4 заңдық құжатта бекітілген. Атап айтар болсақ, орындаушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы заңда, азаматтық кодексте, әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексте және қылмыстық кодексте. Маған олар қай заң бойынша әрекет еткенін нақтыламады. Мен сұраған кезде, кейінірек хабарлаймыз деп жауап берді. Мені қай бөлімшеге апаратынын да айтқан жоқ. Біз тек көше аралап жүрдік, бәлкім, камераларды айналып өтіп жатқан шығармыз.
Сізді ұстаған адамдар құқық қорғау органдарына қатысы бар екенін қалай дәлелдеді? Куәліктерді толық көре алдыңыз ба?
— Мені ұстаған адамдардың Алматы қалалық полиция департаментіне еш қатысы жоқ екенін білемін. Мен Талғар ауданында тұрамын, сондықтан қаланың полицейлері мұнда келмейді. Бұл Талғар ауданындағы қызметкерлер болуы мүмкін, ол жағы да белгісіз болып қалды маған. Куәлікті толық көре алмадым, бәрі тез болды. Тек фамилиясы мен аты-жөнін дауыстап оқыдым, бірақ есте сақтамадым. Тек ұялы телефонымды алып кеткенде ғана куәлікті неге түсіріп алмадым деп өкіндім.
Біз Алматы ДП-не сұраныс жіберген едік, өйткені Сізді баспасөз мәслихатына келген соң ұстады деп ойладық.
— Иә, барлығы солай ойлады.
Баспасөз мәслихаты ақыры өтті ме?
— Иә. Үйге қайтқаннан кейін бірден баспасөз мәслихатының басқа қатысушыларына қоңырау шалдым. Олар менсіз бастап кеткен екен. Осыдан кейін мен бұл оқиғадан біреулердің әдейі баспасөз мәслихатын бұзғысы келгенін түсіндім.
Бізге Әлнұр Ільяшевті де ұстады деп хабар келді, бірақ кейін ол мұны жоққа шығарды. Оған да полиция келді ме?
— Жоқ, Әлнұрды ұстаған жоқ, Адам құқықтары мен заңдылықты сақтау жөніндегі бюро оны да ұстады деп қателесіпті. Мен, Әлнұр Ільяшев және Бесғаш ауылы тұрғындарының жиналысында әкіммен кездесу барысында соққыға жығылған әйелден басқа барлық спикерлер баспасөз конференциясына қатысты. Баспасөзге негізгі спикерлер қатыса алмадық.
Бұл оқиғаға дейін немесе кейін қандай да бір оғаш нәрселерді байқадыңыз ба?
— Біз АҚмЗСЖҚХБ сайтында баспасөз конференциясын жариялағаннан кейін, маған Талғар ауданының қоғамдық кеңесінің мүшесі Мұрат деген біреу қоңырау шала бастады. Бірнеше рет қоңырау шалып, оқиғаларды біржақты көрсетуге болмайды деді. Пресс-конференциядан кейін болған спикерлер маған Талғардан шамамен 10 адам келгенін айтты. Олардың 5-уі залға кірді, ал қалғандары адвокат Асылбек Қараевтың оларды арандатушылық әрекеттері үшін жауапкершілікке ілігетіні туралы ескертуінен кейін тарап кетті. Нәтижесінде 5 адам үнсіз залда конференцияның соңына дейін отырды, тек 1- уі ғана сұрақ қойды. Менің ойымша, Талғарда бір адамдар біздің баспасөз конференциямыздың өткенін қаламағаны айқын болды. Айтпақшы, бұл адамдардың арасында маған қоңырау шалған Мұрат та болды.
Қадағалау белгілерін байқамадыңыз ба?
— Жоқ, байқамадым. Егер мені бақылады деген болса, оны білмеймін, себебі мен әдетте артыма қарап жүретін жалтақ адам емеспін. Күнделікті өмірде де тек өз шаруаларыммен ғана жүремін.
Демек, полиция тарапынан сізге ерекше қызығушылық байқалған жоқ па?
— Шынымды айтсам мен өзіме ерекше назар аударғанын қаламаймын. Өйткені мен азаматтық қоғамның мүшесімін. Бірақ мен қатты алаңдататыны мені парламент сайлауынан кейін, кандидат болған кезде де, бірнеше рет әртүрлі себептермен учаскеге апарды. Бұл жолы мен абдырап қалдым, бірақ таңданған жоқпын.
Басқа спикерлерге ешқандай қауіп болмады ма немесе күдікті қоңыраулар келмеді ме?
— Асылбек Қараевтың айтуынша, оған Алматы облысы ішкі саясат басқармасынан қоңырау шалып, баспасөз конференциясы туралы сұраған екен. Бұл не туралы, ол не үшін қажет екенін сұраған. Қараев мырза біздің аудандық әкімдік басшылығының заңсыз әрекеттері туралы ашық айтқымыз келетінін айтты. Қоңырау шалушылар одан Әлнұр Ільяшевтің телефонын сұраған, бірақ оған ешкім хабарласпаған екен. Қоңыраулар тек Қараев пен маған түскен. Ешқандай қорқытып-үркіту, араңдаушылық әңгімелер болған жоқ.
Талғар ауданында бұл баспасөз конференциясы кімге жақпауы мүмкін?
— Талғар ауданының тұрғындарымен сөйлескенде, олар көптеген мәселелер  әкімнің бірінші орынбасары Оразхан Қаспақбаевтан туындайтынын айтты. Мен естігенім бойынша, әкімен кездесулерде ол әрдайым халықты жанжалға итермелеген. Бірде ол тұрғындармен кездесу барысында адамдардың айтқан наразылығы ұнамаған соң боқтап жіберген екен. Бірақ неге екені белгісіз, этика жөніндегі комиссия ешқандай дәлел табылмады деп жауап берді. Тағы да  басқа көптеген оқиғалар болды, мен ол туралы кейінірек толығырақ айтып берермін.
Сіз алдағы уақытта қалай әрекет етуді жоспарлап отырсыз? Полицияға шағым бересіз бе?
— Құқық қорғау органдары азаматтарды тергеуге шақыруды қамтамасыз ету құқығына толық ие. Егер мен қазір шағым берсем, прокуратура мен полицияның қалай жауап беретін білемін. Сондықтан шағым жазбаймын. БАҚ -да  олардың мені не мақсатта ұстап алып кеткендігін айту маған маңыздырақ. Егер прокуратура мен полиция тергеу жүргізуді шешсе, ол олардың ісі. Мен азаматтық қызметімді жалғастыра беремін. Бұл оқиға менің белгілі бір топтың ащы жерлеріне баса назар аударатынымды білдіреді.
Бұл оқиғадан қандай да бір жағымды тұстарды көрдіңіз бе?
— Иә, көрдім! Жағымды тұсы – біздің құқық қорғау органдары, ең болмағанда байсалды түрде қулыққа салып, ақылды және заңды әрекет етуге үйренгені.",2024-10-18T13:44:09+05:00,2024-10-18T13:44:09+05:00,kk,Перизат Жарылқасын,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-10/sizes/1440x810/1729243677_b04e453a-c36f-4209-8786-1896087ee98c.webp,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-10/sizes/1440x810/1729243677_b04e453a-c36f-4209-8786-1896087ee98c.webp,
eb858541fef18834c7c03709ac67c6a0,kaz.orda.kz,kaz.orda.kz,"«Желтоқсанда нашақор, Қаңтарда террорист деп күйе жақты» — Гүлжаһан Орда",Осыдан тура 38 жыл бұрын КСРО-ның отаршыл үкіметінің жүйесіне қарсы жастар наразылық білдіріп алаңға Гүлжаһан Ордадан сұхбат алды.,dialogues,https://kaz.orda.kz/zheltoksanda-nashakor-kantarda-terrorist-dep-kyje-zhakty-gylzhahan-orda-129196/,"Осыдан тура 38 жыл бұрын КСРО-ның отаршыл үкіметінің жүйесіне қарсы жастар наразылық білдіріп алаңға шықты. Тәуелсіздіктің алдындағы бұл көтеріліс басып-жаншылса да, бостандық пен жүйеге қарсылық нышаны ретінде қалды.
Orda.kz желтоқсан оқиғасына қатысып оқудан шығып қалған, қазіргі кезде филология ғылымдарының докторы, әдебиеттанушы, сыншы Гүлжаһан Ордаға хабарласып Желтоқсан мен Қаңтар оқиғалары жайлы сұрастырды.
1986 жылы алаңға шығуыңызға не түрткі болды?
1986 жылғы желтоқсан оқиғасында біз қазіргі Абай атындағы қазақ педагогика институтының қазақ бөлімінің студенті болдық. Желтоқсанның 16-сы Қонаевтың орнынан түскенін радиодан естіп, студент жастар «Қалай?», «Неліктен» деген сұрақ қоя бастадық. Себебі ол кезде мемлекет қайраткерлері, өнер қайраткерлері мерейлі тойлардың қарсаңында үстілеріне шапан жауып, салтанатты түрде еңбек демалысына шығып жататын. Ал біздің буын көзімізді ашқаннан көргеніміз бір басшы болды. Ол — Дінмұхаммед Ахметұлы Қонаев. Қазақстанды оған дейін ұйғыр да, орыс ұлтының өкілі де басқарды. Бірақ біз Қонаевты сол кездегі коммунистік партияның көсемі деп сеніп қабылдадық. Лениннің «ұлттардың өзін өзі билеу құқығы дегені қалай бұзылады?» деген сауалдар болды. Біз 17 желтоқсан күні Қазақстан тарихы сабағынан дәріс оқып жатқан Жанұзақ Қасымбаев деген ағамызға жан-жақтан сұрақ қойдық. Ұстазымыз бізге жауап берді. Алайда біз оның жауаптарына қанағаттанбадық. Қанағаттанбаған себебіміз — «Қазақстанды неге Ресейден келген орыс басқаруы керек? Неге Қазақстандық емес, неге қазақ емес? Ұлттардың өзін өзі билеу құқығы неге жойылады?» деген сауалдарымыз болды. Содан сабақта отырғанда «алаңға ел жиналып жатыр екен» дегенді ести бастадық. Сонымен біртіндеп жігіттер сытылып кете бастады.
Қаңтар мен Желтоқсан оқиғаларында тарихи ұқсастықтар бар ма? Желтоқсанда өз көзіңізбен көрген оқиғаларды еске алсақ.
1986 жылғы Желтоқсан — отаршылдыққа қарсы күрес болса, ал Қаңтар оқиғасы — арандатушылық деп айтуға болады. Қаңтар оқиғасында негізінен билікке талас болды. Ал сол жерде қазақтың бейкүнә жастары құрбан болды. 86 жылы да зардап тартқан сол бейкүнә жастар еді. Екеуінің ұқсастығы сол — еш кінәсі жоқ жастар. Айырмашылығы — 86 жылғы оқиға отаршылдыққа қарсы күрес болса, Қаңтар оқиғасы — арандатушылықтан болған дүние. Мұнда да террористер болғаны рас. Себебі мен өзім Алматы қаласының ортасында тұрамын. Екі күн бойы оқ-дәрінің иісі деп айтамыз ба, білмеймін, көк түтін болып кетті. Алматы қаласы көк түтінге оранды. Егер ол жерде террористер болмаса, қару-жарақ болмаса, бейбіт шерушілер ондайға бармайтын еді. Арнайы қолдан жасалған жасақтар жұмыс істеді, олар қаруланды. Бірақ соның ішінде бейбіт шерушілер зардап тартты. Жалпы кеңестік дәуірде қазақ даласы сынақ алаңына айналды. Оны космодромнан, уран өндірісінен, Семейдегі полигоннан жақсы білесіздер. Мұхтар Шаханов айтып жүрген «Метель» («Құйын») операциясы оған дейін бір жерде сынау керек болып, қалай сынарын білмей отырғанда Алматыда біздің оқиға себепкер болған. Даламызға жасаған сынақ аз болғандай, адамдарға да жасап отыр ғой. Көрдіңіздер ме, қазақ жерге де, адамға да жасалған сынақтың зардабын тартты. Біз алаңда жүргенде бұның арты жақсы болмайтынын, әрине, сездік. Бірақ соған екінші күні саналы түрде бардық, ертеңінде кейбір курстастарымыз тәрізді бұғып қалып қоюымызға болатын еді. Жоқ, біз сол жерден табыламыз деп бардық. Себебі бірінші күні ашындырып жіберді. Сол үшін де қайта бардық. Бірақ екінші күні қолға түсіп, тұтқын болдық. Содан оқудан шығарып жіберді. Мен сол кезде көріпкел де емеспін, қатарыммен мектеп бітіріп келген 18 жастағы қызбын ғой, сонда қасымдағы қыздардың бәрі зар илеп жылап жатқанда, менің көзімнен бір түйір жас шықпай, оларды жұбатып жүрдім. «Жыламаңдар, жыламаңдар. Ертең бұның бәрі ақталады, бағасын алады, жыламаңдар» дедім. Содан кейін қыздар маған «көріпкел екенсің, сол кезде айтып едің ғой» дейді. Мен енді көріпкел емеспін, Алла аузыма солай сөз салған шығар, бірақ солай қыздарды жұбатып жүр екенмін. Ол есімде жоқ, арада 38 жыл өтіп кетті ғой. Оны маған кейін қыздар айтып берді. Қай кезде де жастардың қуаты, қайраты күшті болады. Біз де солай болдық. Желтоқсан біздің сағымызды сындырды. Бірақ біз сағымыз сынды деп қалған жоқпыз, керісінше өмірмен күресуді үйрендік. Желтоқсан бізді қайрады, өмірге икемдеді. Соның нәтижесінде, Құдайға тәубә, жеткен жетістігім де аз емес, филология ғылымдарының докторымын, республика, алыс-жақын елдерге әйгілі әдебиеттанушымын. Осыған мың тәубә деймін. Себебі мен сотталмадым, қара жұмысқа салғанда да өз туған жерімде болдым. Ол кезде оқудан шығып қалу деген жиі болатын нәрсе емес еді. Бірен-саран ұлдардың оқудан шыққаны, оның өзінде тәртіп бұзғаны үшін шығып қалатын. Бір жыл бұрын алтын белгімен бітірген қыз келесі жылы оқудан шығуы ұят еді. Біз соған намыстандық. Алаңға шыққанымызға емес, оқудан шығып қалғанымызға арландық. Ауылға барғанда ел бетіме басып, Жұмагелдінің оқудан шығып қалған қызы ғой деп айта ма деп, ата-анама сөз келтірдім деген қорқыныш болды. Барғанымда ата-анам бір ауыр сөз айтпады, ал ауылдастарым батыр қыз деп мақтан тұтты. Мен ауылдастарыма рахмет айтамын. Әлі күнге дейін құрметтейді, сыйлайды.
1986 жылы «нашақорлар» деген пропагандалық ақпарат тарай бастады. Қаңтарға қатысты да «20 мың террорист» деген сөз айтылды. Бұл жайлы не дейсіз?
Ол кезде шын мәнісінде қазақ жастарына күйе жағылды. Нашақор деді, алқаш деді. Содан уақыт өзі арашалап алды. Кешегі Қаңтарда да террористер деп күйе жағылды. Ішінде террористер болды, бірақ бәрі емес еді. Ол жерде бейбіт шерушілер де болды. Саясат деген түлкінің бұлаңдағаны сияқты ұстатпайды. Сондықтан мен қазақ жастарына сауатты болыңдар, білімді болыңдар деп үнемі айтып жүремін.
Тәуелсіз Қазақстан Желтоқсан оқиғасына өз деңгейінде бағасын бере алды ма?
Тәуелсіздік алғанымызға қанша жыл болса да, Желтоқсан өзінің әділ бағасын алған жоқ. Себебі тәуелсіздіктің алғашқы 30 жылы мені Желтоқсан оқиғасының 20 жылдығына, 25 жылдығына 2 рет прокуратураға құжат тапсырдым. Алғашқысында деректер аз, оқудан шыққан бұйрықта қоғамдық тәртіпті бұзғаны үшін деп тұр. Ол жерде желтоқсан оқиғасы деген жоқ деп маған жауап келді. Екінші рет 5 жылдан кейін тапсырғанымда ол кезде мен Алматы қаласы архивінен сол кездегі милициямен болған сұрақ-жауап процесін тауып алып жіберген едім. Екінші рет дерек жетіспейді деп жауап қайтарды. Желтоқсан үшін шыққанымыз ақиқат. Қасымызда тірі куәгерлер бар, қолымызда құжат бар. Бірақ желтоқсаншылардың санын көбейтпеу үшін мемлекет тарапынан қолдау болған жоқ. 2019 жылы үйімді Бостандық ауданына өзгерттім. Сонда 2020 жылы маған сол Бостандық ауданының Желтоқсан ұйымының қыздары хабарласты. Күләш деген апай еді. «Сіз осы ауданға келіпсіз ғой» деді. «Иә, келдім. Бұрын Алмалы ауданында болғанмын» дедім. —Ақталдыңыз ба? —Жоқ... —Неге ақталмай жүрсіз? Мен осы жағдайды айттым. Солай карантин кезінде үйде жатып ақталдым. Сонда билік ауысқаннан кейін, Қасым-Жомарт Тоқаев билікке келген кездері желтоқсаншыларға көзқарас оңала бастады. Желтоқсаншыларға құрмет жасала бастады. Менің ақталғаныма 4-5 жыл ғана болды.
Менің өзіме қатысты 7 қыздың біреуі — Мырзағазина Бақытгүл  есімді қатты соққы алып, қабағы жарылған болатын. 1992 жылы сол қыз қайтып оқуға келген жоқ. Біз бәріміз қайта оқуға келдік. 2-3 қыз күндізгі бөлімде оқыдық, 2-3 қыз сыртқы бөлімде оқыды. Бірақ Мырзағазина оқуға қайтып келмеді. Себебі  Алматыға қайта келгісі келмеді. 1992 жылы өзі қаза болды. Біз араға 30 жыл салып, осыдан 2 жыл бұрын туған ауылына іздеп барып, басына құран оқиық дедік. Біз қыз бала едік. Жас болдық. Одан балаларымыз жас болды. Әйелдердің үйден шығуы қиын. Жасымыз ұлғайды. Келін алдық. Қолымыз ұзарды. Содан 2 жыл бұрын қыздармен жиналып, ішімізде курстас жігіттер бар. Сәлейов Қайрат, Ілияс Құрманғалиев, Бақтығали Малыш деген жігіттер қолдап, бәріміз бас қосып, Мырзағазинаның басына бардық. Әкесі қайтыс болып кеткен. Шешесі тірі екен. Шешесімен аңырап, бір-бірімізді жоқтап көрістік. Бір-бірімізге көңіл айттық. Ол кісі қызы тіріліп келгендей болды. Солай анасына көңіл айтып қайттық. Сонда барғанда естігеніміз Мырзағазина Кенесары Қасымұлының қол бастаған батырларының бірі Шәкір деген батырдың немересі екен. Көрдіңіздер ме? Біздің қасымызда қандай рухты қыздар болған. Солардың кезінде аталары азаттық үшін күрессе, енді олардың немерелері де азаттық үшін күресті. Желтоқсан оқиғасын дұрыс бағалап жүрген жоқпыз. Себебі бірде оқиға дейміз, бірде көтеріліс дейміз. Бұл қалай болған күнде де азаттық үшін соңғы әрі нәтижелі күрес деп қабылдауымыз керек.",2024-12-16T14:30:50+05:00,2024-12-16T14:30:50+05:00,kk,Дидар Қайрат,https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-12/sizes/1440x810/1734337242_unknown-2.jpg,https://kaz.orda.kz/img/donate.svg;https://kaz.orda.kz/img/logo_d.svg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-12/sizes/1440x810/1734337242_unknown-2.jpg;https://kaz.orda.kz/uploads/posts/2024-12/sizes/1440x810/1734337242_unknown-2.webp,
